بسيار اندكى پيرامون حيات سياسى و دينى وى صورت گرفته است . اين در حالى است كه روحانيانى كه به لحاظ سياسى و مذهبى ، در سطح پايينترى از آخوند قرار داشتند به مراتب بيشتر و گستردهتر مورد توجّه قرار گرفتهاند . اگر هم پيرامون زندگى آخوند خراسانى اثرى نگاشته يا تحقيقى صورت گرفته غالباً بر محور حيات علمى و حوزوى وى بوده است . به نظر مىرسد اين وضع تا اندازهء زيادى متأثّر از آراى بديع آخوند در فقه سياسى است كه جاى پژوهش و تحقيق جدّى و فراوان دارد . با وجود اين ، در چند سال اخير به تدريج حيات و انديشهء سياسى آخوند مورد توجّه و بحث و بررسى قرار گرفته است كه مهمترين آن ، مجموعهء سياستنامه آخوند خراسانى : قطعات سياسى در آثار آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، صاحب « كفايه » است كه به كوشش محسن كديور و توسّط نشر كوير در سال 1385 منتشر شده است . اين كتاب ، مجموعهء بسيارى از تلگرافها ، نامهها و بيانيههاى آخوند است كه در جريان مشروطه ، ردّ و بدل شده است . اين اثر ، به نوبهء خود مسير تحقيق در انديشه و حيات سياسى آخوند خراسانى را هموار نمود و تا حدّى موجب عطف توجّه محقّقان اين حوزه به نقش و جايگاه آخوند شد . يكى از آثارى كه در همين راستا منتشر شده است ، كتاب حيات سياسى ، فرهنگى و اجتماعى آخوند خراسانى ، به كوشش محسن دريابيگى است . البته بخش اعظم اين كتاب ، به سياق و در قالب تاريخ شفاهى و مصاحبه فراهم آمده است و بنا بر اين بايد به عنوان يك اثر تاريخ شفاهى و با ويژگىها و مختصّات خودش بدان نگريست . شصت صفحهء نخست كتاب ، به قلم عبد الرضا كفايى ، نوهء آخوند خراسانى ، و بيشتر در مورد زندگى علمى و حوزوى آخوند است . اين قسمت كتاب ، چيز تازهاى در بر ندارد و بيشتر برداشتى است از كتابهاى مرگى در نور و المصلح المجاهد . امّا بقيهء مطالب كتاب ، مجموعه مصاحبههايى است با عبد الرضا كفايى ، واعظزادهء خراسانى ، يوسف محسن اردبيلى ، آية اللَّه سيّد عزّ الدين زنجانى ، آية اللَّه سيّد محمّد حسنى مرعشى شوشترى ، آية اللَّه محمّد باقر خوانسارى ، حجّة الاسلام على دوانى ، آية اللَّه شبيرى زنجانى ، آية اللَّه سيّد محمّد موسوى بجنوردى ، آية اللَّه سيّد
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 389
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٣٨٩