آخوند ، اعلام آمادگى كردند و عدم همراهى سيّد كاظم با آخوند در آغاز كار نشاندهندهء عدم تغيير مشى سياسى او بود .
نظامالدينزاده كه در ايّام اعلام اولتيماتوم ، در نجف بود مىنويسد كه در جريان اعلام اولتيماتوم ، سيّد اسماعيل صدر ، مكتوبى را به آخوند و سيّد كاظم فرستاد و « آنها را دعوت به ترك مخالفت و مباينت و ترغيب به اتّحاد و اتّفاق در چارهء استخلاص ايران از چنگ روسيان كرده بود » . آخوند پس از رؤيت اين مكتوب گفته بود : « برويد خدمت آقاى يزدى هم عرض كنيد ، به آن چه امر كنند حاضريم » . « 1 » امّا سيّد اسماعيل صدر و تعدادى از طلّاب ديگر هر چه تلاش كردند موفّق به ملاقات با يزدى و جلب نظر او نشدند . حتى براى اعتراض به هجوم سربازان روس به آذربايجان ، ائمّهء جماعت و مراجع نجف « صلاح در ترك اقامه جماعت و جلسه درس » ديدند « مگر آقاى يزدى كه محض مخالفت با حضرات و مشاهده وفور زوّار و جمعيت ، اصرار تام به اقامهء جماعت خود داشت » . « 2 »
بنا بر اين ، به دليل عدم همراهى سيّد كاظم با ساير علما در اعلام جهاد عليه روسها ، در جلسهاى در منزل آخوند قرار بر اين شد كه « بعد از اين به هيچ وجه ، در هيچ امرى و در هيچ باب ، مراجعه به آقاى يزدى نشود » . همچنين در اين جلسه « به واسطه بَيِّن بودن وجوب توسّل به اسباب دفاع اجانب از بلاد اسلام . . . و عدم ظهور همراهى و همدردى آقاى يزدى و عدم موافقت او در توسّل به اسباب دفاع و چاره استخلاص اسلام با آقايان » برخى به تكفير او رأى دادند كه « باز ملاحظه او را نموده ، در مورد اجرا نگذاردند » . « 3 » همچنين پس از كشته شدن ثقة الاسلام در تبريز ، سيّد قصد همراهى با مجاهدان را داشت كه بنا به گفتهء نظامالدينزاده ، ابوالقاسم شيروانى ، كنسول روسيه در بغداد ، او را از اين كار باز داشت . « 4 »
هامش
( 1 ) . هجوم روس و اقدامات رؤساى دين براى حفظ ايران ، ص 33
( 2 ) . همان ، ص 37
( 3 ) . همان ، ص 44
( 4 ) . همان ، ص 86