كه به اتّفاق تمام عقلاى عالم وسيلهء منحصرهء حفظ دين مملكت و جامع وحيد ملّت است ، علناً به ضدّيت مذهب و اعدام جامعهء ملّيت همّت گمارند و در هتك نواميس دينيّه و اشاعهء منكرات اسلاميه ، از بذل مجهود فروگذارى نكنند » . « 1 » اوج واكنش آخوند به روندى كه مشروطهخواهان راديكال در پيش گرفته بودند ، فتواى فساد مسلك سياسى سيّد حسن تقىزاده در 12 ربيع الثانى 1328 بود . « 2 »
تعامل ناخواسته
تقابل آخوند و سيّد در اين برهه به قدرى جدّى و مخاطرهانگيز شده بود كه با توجّه به پافشارى هر دو مجتهد بر مواضع خود - كه هر دو نيز براى اثبات ديدگاههايشان به شرع استناد مىنمودند - و نيز با توجّه به شرايط موجود ، اميدى به همگرايى نسبى آنان نمىرفت . امّا ناگهان در همان زمان ، حادثهاى روى داد كه سبب شد اين دو مجتهد به تعاملى ناخواسته روى آورند ؛ اولتيماتوم روسيه . ناخواسته از آن جهت كه همانگونه كه در سطور بالا ذكر شد ، در آن وضعيت تاريخى هيچ اميدى به نزديكى مواضع آنها نمىرفت .
به نظر مىرسد فاصله گرفتن آخوند از جريانهاى راديكال و نيز ورود نيروهاى روسى و انگليسى به ايران و به خطر افتادن تماميت ارضى كشور ، موجب شد تا در روزهاى آخر عمر آخوند ، اين دو مرجع ، خواسته يا ناخواسته همگرايى بيشترى از خود نشان دهند .
در جريان اولتيماتوم استقلالشكنانه روسيه به دولت ايران و ورود نيروهاى روسى به آذربايجان و در پى آن ورود نيروهاى انگليسى به جنوب ايران ، آخوند كه ناتوانى دولت مشروطه را از صيانت تماميت ارضى ايران مشاهده مىكرد ، دوباره تصميم گرفت خود رأساً به همراه مقلّدان و پيروانش براى بيرون راندن بيگانگان از كشور ، وارد ايران شود . در اين جريان نيز اكثريت علماى عتبات براى همراهى
هامش
( 1 ) . برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ، ص 75
( 2 ) . اوراق تازهياب مشروطيّت و نقش تقىزاده ، ص 206