در آن زمان ، ضرورت بنيانگذارى مدارسى كه به آموزش دانشهاى جديد و زبانهاى اروپايى مانند فرانسوى و انگليسى همّت بگمارند ، احساس مىشد . آخوند خراسانى همراه تعدادى از علما با تأييد خود ، اين امر را تسريع نمود و يك هيئت علمى متشكّل از علما و بازرگانان و ديگران تشكيل داد . اين حركت با تأسيس دو مدرسهء « علوى » و « رضوى » بالندگى گرفت و ايشان اجازهء مصرف كردن وجوه شرعى براى اين مدارس را صادر نمود . همچنين برخى از پيشگامان خيّر ، هزينهء ساختن مدرسه علميهاى را به آخوند دادند كه وى با همّت و الا مدرسه علميهاى را كه به « مدرسهء بزرگ آخوند » معروف شد ، در 1321 ق در محلّهء « حُوَيش » و دو مدرسهء ديگر به نامهاى « مدرسهء وسطى آخوند » در 1326 ق و « مدرسهء كوچك آخوند » را در 1328 ق در محلّهء « براق » بنيان نهاد . در اين مدرسهها ، علاه بر علوم متداول دينى ، ادبيات فارسى نيز تدريس مىشد . همچنين او به منظور گسترش آگاهىهاى سياسى و فرهنگى ، به انتشار مجلات اخوّت ، العلم ، درة النجف ، نجف كمك نمود و تا آن جا كه توانست با خرافات و جمود فكرى شيعيان مبارزه كرد . در راستاى اين هدف ، مبلّغانى به روستاهاى دور افتاده و به ميان ايلها و عشاير فرستاد تا آنها را با فرهنگ اصيل و پر بار اسلام آشنا سازد .
او در 1315 ق به دعوت تنى چند از علماى ايران ، همراه با گروهى ديگر از مراجع تقليد فتواهايى در تحريم كالاهاى خارجى و حمايت از كالاهاى داخلى و به منظور رفع نياز كشور به بيگانگان صادر نمود و در تأييد « شركت اسلاميه » كه با حمايت از صنايع داخلى و بىنيازى از بيگانگان در اصفهان تأسيس شده بود ، علاوه بر خريد منسوجات آن ، بر كتاب لباس التقوى ، تأليف سيّد جمال الدين اصفهانى واعظ هم ، تقريظى نوشت : « بر مسلمان لازم است كه لباس ذلّت [ توليد خارج ] را از تن بيرون كنند و لباس عزّت [ ساخت داخل ] را بپوشند » . همچنين در نامهاى به مظفر الدين شاه ، او را به حمايت از اين شركت تحريض نمود .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٢٩١