علم و دانش نابغه خواهد شد و از انوار نبوغ او هزاران نفر به بزرگى خواهند رسيد و از فرمان او سرنوشت ملّتى تغيير خواهد كرد » . سپس به تهران سفر كرد و در يكى از حجرههاى مدرسه صدر سكنى گزيد . وى نزد ملاحسين خويى و ميرزا ابوالحسن جلوه ، به تحصيل فلسفه ادامه داد . بعد از گذشت سيزده ماه و بيست روز ، به نجف اشرف رفت . در 1279 ق به درس فقه و اصول شيخ مرتضى انصارى وارد شد و تا زمان درگذشت استاد از درس او استفاده نمود .
علاوه بر شيخ انصارى ، در دروس ميرزا محمّد حسن شيرازى ، سيّد على شوشترى ، شيخ راضى نجفى و سيّد مهدى قزوينى نيز شركت جست . او بيش از سيزده سال نزد ميرزا حسن شيرازى ، فقه و اصول آموخت و از زبدهترين شاگردان او گرديد .
ميرزاى شيرازى در 1291 ق حوزهء درسى خود را از نجف به سامرا انتقال داد .
آخوند نيز همانند بيشتر شاگردان ميرزا ، همراه ايشان به سامرا رفت . امّا پس از مدّتى ، به توصيهء ميرزا به نجف بازگشت و به تدريس پرداخت . ميرزا ، آخوند را به فضل مىستود و طلبهها را به استفاده از درس وى تشويق مىكرد . پس از رحلت ميرزا حسن شيرازى ، آخوند خراسانى به عنوان جانشين وى مشخّص گرديد و علما و فضلا از همهء نقاط جهان به سوى نجف روى آوردند و در مجلس درس وى شركت جستند . تعداد شركتكنندگان در درس اصول او تا آن زمان بىسابقه بوده است . اين تعداد را در آخرين دورهء درسى اصول وى ، از هشت صد تا هزار نفر هم گفتهاند كه بنا بر اقوال گوناگون بيش از چهارصد تن از ايشان ، مجتهد مسلّم بودهاند .
محتواى درس و بيان دلپذير او در طول بيش از چهل سال تدريس ، موجب شد كه برخى از شاگردان او ( مانند شيخ محمّد حسين كاشف الغطاء ) چند دوره در درس وى شركت كنند . حوزهء علميهء نجف اشرف در دورهء مرجعيت و اقتدار آخوند خراسانى ، از بالاترين درجهء اعتبار سياسى در بين شهرهاى كشورهاى اسلامى برخوردار و تأثيرگذار بود .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 290
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٢٩٠