ديندار بودند و دستاويز ايشان در آن كوشش و جانفشانى ، اين فتواهاى علماى نجف بود . همان ستّارخان بارها اين سخن را به زبان مىآورد كه من « حكم علماى نجف را اجرا مىكنم » . همچنين بازرگانان توانگر كه پول به نام اعانه به تبريز مىفرستادند ، بيشترشان پيرو فتواهاى علما بودند . سود بزرگ تلگرافهاى علماى نجف از اين راه مىبود . . . از آن سوى در خود نجف ، انبوهى از طلبهها كه در پيرامون اين سه مجتهد ( آخوند خراسانى و آن دو ديگر ) مىبودند ، جدّاً از مشروطه هوادارى مىكردند و به تبريز و پيشامدهاى آن ، دلبستگى نشان مىدادند . . . همين حال نجف و رفتار علماى سهگانه ، موجب نگرانى و ترس محمّد على ميرزا شده و بارها براى دلجويى از علما كوششهايى كرده و نتيجه نگرفته بود . براى آن كه نمونهاى در دست باشد ، يكى از تلگرافهاى علماى نامبرده را مىآوريم : « به عموم ملّت ، حكم خدا را اعلام مىداريم . اليوم ( امروز ) ، همّت در دفع اين سفّاك جبار ( محمّد على ميرزا ) و دفاع از نفوس و اعراض ( جانها و نواميس ) و اموال مسلمين ، از اهمّ واجبات ( است ) و دادن ماليات به گماشتگان او ، از اعظم محرّمات ( بزرگترين گناهان است ) و بذل ( انفاق ) و جهد در استحكام و استقرار مشروطيّت ، به منزلهء جهاد در ركاب امام زمان - ارواحنا فداه - ( است ) و سر مويى مخالفت و مسامحه ، به منزلهء خذلان و محاربه ( جنگ ) با آن حضرت - صلوات اللَّه و سلامه عليه - است . اعاذ اللَّه المسلمين من ذلك ( خدا مسلمانان را از چنين گناهى به دور دارد ) . ان شاء اللَّه تعالى . الاحقر نجل ( فرزند ) المرحوم ميرزا خليل ( حاج ميرزا حسين خليلى تهرانى ) ، الاحقر محمّد كاظم الخراسانى ، الاحقر عبد اللَّه مازندرانى » . اين تلگراف را در روزنامهها و در ديگر جاها به چاپ رسانيدند و سپس نيز تصوير متن مكتوب آن را برداشته و در همه جا منتشر كردهاند . از اين گونه تلگرافها فراوان بوده است . « 1 »
از ديگر اقداماتى كه با تأييد آخوند خراسانى در مبارزه با استبداد انجام شد ،
هامش
( 1 ) . تاريخ مشروطهء ايران ، ص 31 - 729