است ؛ چنانكه در ردّ پيام تهديدآميز عين الدوله مىگويد :
كسى كه حيات و مماتش زير قلم ماست ، چگونه جرأت مىكند چنين جملاتى را به زبان بياورد . به او بگو ما از تو واهمهاى نداريم و عن قريب تكليفت را روشن مىكنيم . « 1 »
1 . مهاجرت كبرا و صدور فرمان مشروطيّت
در مهاجرت كبرا به قم ، شيخ فضلاللَّه حضورى فعّال داشت . « 2 » اهميت حضور وى به قدرى زياد بود كه طبق گفتهء كسروى : عين الدوله براى منصرف كردن شيخ از ترك تهران و همراهى با مهاجران ، تلاش زيادى كرد . تأثيرات بعدى مهاجرت شيخ ، بيانگر اهميت حضور وى در اين تحصّن است ؛ چنان كه مورّخان تصريح مىكنند كه حركت شيخ ، لطمهء بزرگى به عين الدوله و درباريان وارد كرد و در مقابل ، جانب مهاجران را قوّت بخشيد . « 3 »
آخوند نيز در پى اين اقدام مهاجران ، به همراه تعدادى ديگر از علماى نجف تلگرافى مبنى بر درخواست حصول اطلاع از وقايع ، جهت انجام اقدامات لازم در اين مورد ارسال كردند . « 4 »
2 . نگارش متمّم قانون اساسى و پيشنهاد شيخ مبنى بر اصل نظارت علما
اوّلين قانون اساسى مشروطه بعد از تدوين ، در 15 ذى قعدهء 1324 ق ، نُه روز پيش از فوت مظفّرالدين شاه به امضاى او رسيد . « 5 »
آخوند خراسانى بعد از تحقيق و بررسى ، در اواخر ذى قعده يا اوايل ذى حجّه ،
هامش
( 1 ) . گيلان در جنبش مشروطيّت ، ص 68
( 2 ) . شيخ سه روز بعد از ساير علما به قم رفت ؛ ولى در همان سه روز به طور مرتّب با علماى مهاجر در ارتباط بود و مكاتبه داشت و بعد از اين سه روز جمعيت بسيارى را با خود به قم برد ( تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اوّل ، ص 506 )
( 3 ) . به نقل از انديشهء سبز ؛ زندگى سرخ ، ص 115
( 4 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اوّل ، ص 549 و 550
( 5 ) . همان ، بخش دوم ، ص 35