وقت و نيز به دولتهاى روس و انگليس ، بيگانگان را از كشور اخراج كند ، امّا اين نامهها مؤثّر واقع نشد و ايشان با ديگر دلسوزان اسلام در عراق تصميم گرفتند نيرويى براى جهاد در ايران تجهيز كنند .
4 . سفر تاريخى آخوند خراسانى به ايران
آخوند خراسانى ، مقدّمات و زمينههاى اين سفر را از طريق نامهها و اطلاعيههاى خود ، اعلام كرد و در نامهاى طولانىو مفصّل به رهبران و علماى بزرگ تبريز نوشت كه بر ضدّ كفّار به پا خيزند و اجناس خارجى را تحريم كنند و از مصرف آنها بپرهيزند .
وى ، در اقدامى ديگر ، مردم را به ياد گرفتن فنون نظامى و جنگى فراخواند و در اين باره تشكيل بسيج همگانى براى آموزشهاى نظامى را خواستار شد و بدان دستور داد . از اوضاع و احوال زمان آن مرحوم به دست مىآيد كه آن بزرگوار هيچگاه در اداى تكليف خود كوتاهى نمىكرد و در هر مناسبتى به مردم اعلام خطر مىكرد و آنان را با هشدارهاى خود هوشيار و آگاه مىنمود . سرانجام نيز وى تصميم گرفت براى جهاد و مبارزه به ايران رهسپار شود ، امّا صبحگاه همان روزى كه جمعيت بسيارى منتظر ورود ايشان در قرارگاههاى تعيينشده بودند ، يعنى در « بين الطلوعين 21 ذى حجّة الحرام سال 1329 هجرى قمرى ، گويا مسموماً از اين جهان درگذشت » . « 1 »
مسئلهء اشغال ايران توسّط قواى روس و انگليس و موضعگيرى علماى ايرانى مقيم نجف ، به صورتى مختصر با اين بيان نيز آمده است : « در جنگ بين الملل اوّل كه ايران عزيز به دو بخش تحت نفوذ استعمارگران روس و انگليس درآمده بود و پايهء حكومت نوكران استعمار نيز سست گرديده بود ، آخوند خراسانى ضمن تلگرافى به دول روس و انگليس اعتراض شديد به تهاجم آنان در ايران نمود و پس از تذكّرات لازم ، ناگزير حكم جهاد داد و با توافق و هميارى علماى اعلام و آيات عظام ، با حضور
هامش
( 1 ) . اثبات الواجب ، تدوين الاقاويل فى مشيخة اردبيل ، ص 22