با توجّه به مواضع و مفاد اين نامهء ده مادهاى و ساير نامهها و تلگرافها و عملكرد آخوند خراسانى ، مىتوان علايق و ايدههاى او را در زمينههايى چون اسلامگرايى و قانونمدارى ، بيگانهگريزى و استعمارستيزى ، مخالفت با وامهاى خارجى يا وامهاى استعمارى ، رفاه عمومى ، خودكفايى و عدالت اجتماعى ، نگرش تاريخى و آيندهنگرى دانست .
آخوند خراسانى در نصيحتنامهاش ، با صراحت ، بر پايبندى شاه به فراگيرى علوم شرعيه و عمل به آن تأكيد نموده و نشان داده است كه نخستين علاقه و دلبستگى او ، شرعيات دين اسلام است .
در نامهها و پيامهاى آخوند خراسانى به افراد مختلف ، در دورهء مشروطيّت ، بر اسلام و حفظ آن قانون خدايى ، يعنى اساس كار مشروطه ، بسيار تأكيد شده است .
دكتر حائرى با استناد به يكى از نامههاى آخوند خراسانى ، در اين باره بيان كرده است : « او مىخواهد قانون خدايى را اجرا ، و كشورهاى اسلامى را از حملهء كفّار نگهبانى كند . قصد او اجراى امربه معروف و نهى از منكر و ديگر قوانين اسلامى ، كه همه به سود مردم است ، مىباشد » . « 1 »
ابعاد مبارزهء آخوند خراسانى
1 . موضعگيرى در برابر محمّد علىشاه
موضعگيرى مرحوم آخوند خراسانى نسبت به شاهان قاجار معاصرش ، از جمله محمّد علىشاه ، دو مرحله داشت . مرحلهء اوّل عبارت بود از نصيحت و پند و اندرز . او در اين مرحله ، نامهء ده مادهاىاش را به محمّد علىشاه نوشت و ديدگاههاى خود را تشريح ، و شاه را از خطاها برحذر ، و به اجراى عدالت ، رفاه و . . . تشويق كرد .
هامش
( 1 ) . مرگى در نور ؛ زندگى آخوند خراسانى ، ص 161