بهخاطر بُعد غربگرايى و رواج افكار الحادى با آن مخالفت داشت » . « 1 »
آخوند خراسانى ، همزمان با اعلام مواضع سياسى و مبارزات ضداستعمارى ، توجّه خاصى به مسائل علمى و فرهنگى نيز داشت و نسبت به اشاعهء فرهنگ اسلامى اهتمام خاصى مىورزيد ، و در اين زمينه به ساختن ، راهاندازى و ادارهء مدارس حوزوى در نجف اقدام كرد .
به هرحال ، انگيزهها و خواستههاى آخوند خراسانى ، ابعاد مختلف و وسيعى داشته است . ابو الفضل شكورى نويسندهء كتاب سيرهء صالحان بعضى از خواستههاى آخوند خراسانى را موارد ذيل دانسته است : 1 . قطع ايادى خارجى از كشور ؛ 2 . رواج صنايع و دانشهاى نوين ؛ 3 . فقرزدايى و ترقّى حال عمومى ؛ 4 . تأمين عدالت اجتماعى بر پايهء قوانين شرعى اسلامى با نظارت فقيهان هيئت نظّار بر اسلاميت آنها ؛ 5 . ايجاد ارتش مدرن و مسلّح به سلاحهاى روز براى پاسدارى از كيان كشور . « 2 »
آخوند خراسانى در پيامى ده مادهاى در قالب نامهاى پرمحتوا ، به منظور هدايت دلسوزانهء محمّد علىشاه و ممانعت او از همكارى با روسها و تشويقش به پذيرش خواستهاى قانونى مردم مسلمان ايران و نظام مشروطيّت ، درواقع سند جالب و زيبايى در تاريخ كشور در دورهء استبداد صغير ارائه نموده است . « 3 » متن اين نامه خطاب به « شاه » چنين آغاز شده است :
1 . بر شما سزاوار است كه از بذل جان و مال ، در حفظ شريعت مطهّره و مبانى مقدّسهء اسلام دريغ ننموده و يك معلّم خوب براى خود انتخاب كنيد .
2 . هميشه از مردمان فاسد العقيده ، كه بندهء دنيا و دنياپرست مىباشند ، پرهيز كنيد .
3 . منسوجات و كالاهاى وطنى را ترويج كنيد كه چنين عملى موجب
هامش
( 1 ) . بررسى و تحقيق در جنبش مشروطيّت ايران ، ص 45 و 46
( 2 ) . سيرهء صالحان ، ص 131 و 132
( 3 ) . مرگى در نور ؛ زندگى آخوند خراسانى ، ص 179 - 182