« صاحب كفايه » مشهور گردانيد ، امّا صرف نظر از اين جايگاه علمى ، بررسى زندگىسياسى و مبارزاتى اين عالم بزرگ نيز امرى ضرورى و لازم است ؛ زيرا به قول آن نويسنده ، از زمانى كه به مقام مرجعيّت تقليد شيعيان رسيد و ديد كه پادشاه ايران بر ملّت خود ستم مىكند ، در آغاز به حكم موازين اسلامى ، شاه را امربهمعروف و نهىازمنكر كرد و او را پندهاى نيكو بداد و اندرزنامهاى دهگانه برايش فرستاد . « 1 »
دكتر حائرى در كتاب تشيّع و مشروطيّت ، از زندگى مبارزاتى آخوند خراسانى چنين ياد كرده است : « با مطالعهء اوضاع و احوال زمان صاحب كفايه ، از جنايتهاى شاهان قاجار گرفته تا نهضت مشروطيّت و تا هجوم وحشيانهء روس و انگليس به ايران مظلوم ، درمىيابيم كه آن بزرگوار هيچگاه از مبارزهء و نبرد باز نايستاد و در هر مناسبتى اعلام خطر مىكرد و مردم را با هشدارهاى خود هوشيار مىساخت و البته بحث پيرامون مسائل سياسى آن زمان و واكنشهاى مرحوم آخوند بسيار است » . « 2 »
اهداف و مواضع سياسى آخوند خراسانى
نامهها ، تگلرافها و پيامهاى سياسى آخوند خراسانى ، در مقدّمات و پيدايى مشروطيّت و بعد از پيروزى آن ، از نجف به ايران و ديگر نقاط جهان ، گوياى مواضع سياسى ، علايق فرهنگى سياسى و انگيزهها و اهداف ايشان است . مقيّد كردن رژيم به ابتناى آن بر قانون مدّ نظر اسلام ، مبارزه كردن با استبداد و ستمگرى در پناه مجلس متشكّل از عقلا و علما ، رفاه و آسايش طبقهء متوسط و رفع ستم و بىعدالتى ، اجرا كردن قانون الهى ، رشد انديشهء اسلامى و تشويق به قوانين اسلامى ، از جمله اهداف آخوند خراسانى در حمايت از جنبش مشروطيّت بود .
بسيارى از نويسندگان بر سهم اساسى حوزهء علميهء نجف در پيشرفت مشروطيّت تأكيد كردهاند . از جمله عقيقى بخشايشى در كتاب فقهاى نامدار شيعه نوشته است :
هامش
( 1 ) . رهبران مشروطه ، ج 1 ، ص 543
( 2 ) . تشيّع و مشروطيّت در ايران ، ص 134 و 135