« آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، حاجى ميرزا حسين ميرزا خليل و آقاى شيخ عبد اللَّه مازندرانى ، به طرفدارى از مشروطيّت قيام كردند و پيشوايى نهضت ملّى را عهدهدار شدند و با احكام اكيده ، مردم ايران را به طرفدارى از اصول مشروطيّت و حكومت ملّى مكلّف نمودند . . . طرفدارى آن بزرگواران ، يكى از بزرگترين عوامل پيشرفت مشروطيّت در ايران شد » . « 1 »
ملكزاده نيز در كتاب تاريخ انقلاب مشروطيّت در بارهء مواضع آخوند خراسانى و انگيزهء اقدامات او نسبت به مشروطيّت چنين آورده است : « پشتيبانى قاطع و بىدريغ آخوند از مجلس و حكومت قانون در ايران ، فقط به منظور برقرارى عدل در مملكت و رفع ظلم از تودههاى محروم بود و آخوند از اقدامات و مجاهداتى كه براى رسيدن به اين هدف مبذول مىكرد ، هيچگونه توقّع و چشمداشتى نداشت و در پى كسب نام و رياست نبود » . « 2 »
مرحوم آخوند خراسانى پس از شنيدن خبر افتتاح مجلس اوّل ، نامهاى به مجلس نوشت و نمايندگان را به اجراى قوانين اسلامىتشويق كرد : « . . . دول و ملل عالم در اين موقع نگران حال مايند تا از اين اتّفاق ملّى و مجلس شورى كه آخرين علاج امراض مزمنه و مهلكه است چه نتيجه بگيريم . . . ان شاء اللَّه تعالى ، هيچ دقيقهاى را فروگذار نفرموده ، قوانين محكمهء دين مبين را كه ناموس اكبر و از اعظم اسباب ترقّى و نفوذ است و فقط اسمى از آن باقى است ، صحيحاً به موقع اجرا در آوريد » . « 3 »
آخوند خراسانى با شخصيت علمى و جايگاه بلند حوزوى و دينى خويش توانست در مقام زمامدار حركت مشروطهخواهى ، فتواى خود را ، در ضرورت انقلاب و تبديل نظام سلطنت مطلقه به سلطنت مشروطه ، با استوارى تمام ، خطاب به مسلمانان ايران ، صادر كند .
هامش
( 1 ) . فقهاى نامدار شيعه ، ص 397
( 2 ) . تاريخ انقلاب مشروطيّت ، ج 4 ، ص 174 - 176
( 3 ) . مرگى در نور ؛ زندگى آخوند خراسانى ، ص 162