مرحوم آخوند نتوانست با علمايى چون شيخ فضل اللَّه نورى همراهى كند ، پس از شنيدن خبر شهادت ايشان و تغيير مسير مشروطه ، عزم ايران كرد تا جبران مافات و اصلاح امور كند .
بارى ارتحال مشكوك وى در شب عزيمت به ايران ، تاريخ انقلاب مشروطيّت را نيز ناكام گذاشت و گذشت آن چه نمىبايد گذشت .
در مقالهء حاضر با اين شخصيت بزرگ تاريخ معاصر ايران و جايگاه او در انقلاب مشروطيّت بيشتر آشنا خواهيد شد .
از ميان علماى مبارز دورهء مشروطيّت ، آية اللَّه طباطبايى و بهبهانى ، از طرفداران مشروطه بودند و آية اللَّه شيخ فضل اللَّه نورى نيز لوايحى در زمينهء حكومت مشروطهء مشروعه و تفسير آزادى ، برابرى و اجراى احكام شرعى نگاشت .
مراجع ايرانى مقيم نجف ، بويژه آية اللَّه آخوند خراسانى ، آية اللَّه مازندرانى و آية اللَّه تهرانى ، از مدافعان و حاميان مشروطيّت بودند كه انگيزهء اصلى آنان دفاع از اسلام و منافع و حيثيت مسلمانان و وطنشان ، ايران ، بوده است . به عبارت ديگر ، علما در مشروطيّت شركت كردند تا با گسترش نفوذ خود ، مردم مسلمان را از ستم حكومت استبدادى وقت برهانند و كشور اسلامىايران و منافع اقتصادى آن را از تجاوز امپرياليسم غرب نجات بخشند . از آن جا كه آنان خود را وقف مذهب كرده بودند ، حسّ مسئوليت مذهبىشان ، در قيام آنان بر ضد استبداد و حمايتشان از نظام قانونى پارلمانى ، كه به نفع مسلمانان بود ، سهم بسزايى داشت .
جايگاه آخوند خراسانى در مشروطيّت
مرحوم آخوند خراسانى ، جايگاه علمى بالايى در جهان اسلام داشت ؛ بهگونهاى كه دانشمندان معتقدند كه از صدر اسلام تا عصر وى ، مدرّسى نظير او كمتر ظهور كرده است . اثر پر بار و بزرگ علمى آخوند خراسانى ، يعنى كفايه الأصول ، نيز او را با عنوان