مشروطهء مشروعه تلقّى شود كه تمام تصرّفات آن حكومت ، با حقيقت شريعت منطبق باشد ؛ چون روحانيت ، مصون از خطا نيست و خطاى او به حساب شريعت گذاشته مىشود . . . . لذا مرحوم آخوند و همفكران ايشان ، با اين نظر مخالف بودند و معتقد بودند كه تنها معصوم است كه قول و فعلش مصون از خطاست و بنا بر اين ، فقط او مىتواند حكومتى تأسيس كند كه برگزيده و انتخابى باشد . « 1 »
بررسى
تحليل ذكر شده در بارهء دستهبندى و اختلاف علما در بارهء مشروطه ، ظاهراً از اين مسئله ، نشأت گرفته است كه در مقابل ايرادات و اتّهامات مطرح شده نسبت به علماى دورهء مشروطه ، تفسيرى از اختلاف علما كه مناسب شخصيت والاى آنان باشد ، ارائه گردد . امّا اين تحليل ، نه تنها بر پايهء اسناد و شواهد تاريخى صورت نگرفته است ، بلكه با مطالب مسلّم تاريخى در تضاد است و اين مسئله بر آشنايان و آگاهان به تاريخ مشروطه پوشيده نيست . اوّلًا ، به گواهى اسناد متعدّد تاريخى ، مرحوم سيّد يزدى ، نسبت به جريان مشروطه بىتوجّه نبود ، بلكه « در صدد فحص از اين امر مستحدث برآمده ، از كسانى كه حاضر و ناظر قضيه بودهاند ، استفسار نمود » . امّا از آن جا كه « سواى اخبار متعارضهء متناقضه كه باعث مزيد تحيّر » بود ، خبر اطمينانبخشى به دست نياورد ، رسماً موضع توقّف اختيار كرد . « 2 » با اين حال ، در مقام عمل ، مكرراً به انتقاد از مفاسد دينى و فرهنگى حاصل از وضعيت جديد پرداخت و نسبت به شيوع بدعتها و كفريات كه از نظر او ، از مسئلهء آزادى در اشكال مختلف آن نشأت مىگرفت ، مواضع تندى اتّخاذ كرد . « 3 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 133 و 134
( 2 ) . تاريخ معاصر ايران ، ش 42 ، ص 192 و 193
( 3 ) . به عنوان نمونه ، سه نامه و تلگراف مرحوم يزدى به ملا محمّد آملى و سيّد حسين قمى در دورهء تحصّن مشروعهخواهى در حرم عبد العظيم در اواسط سال 1325 قابل ذكر است ، ر . ك : رسائل ، اعلاميهها ، مكتوبات ، . . . و روزنامهء شيخ شهيد فضل اللَّه نورى ، محمّد تركمان ، ج 1 ، ص 240 ، 255 ، 256 و 304 و 305