د . ابهام در گزارش
مطالب آقاى ثبوّت در بارهء كيفيت دريافت مطالب توسّط شيخ آقا بزرگ تهرانى ابهام دارد . آيا شيخ آقا بزرگ خود در جلسه ، حضور داشته است يا با واسطه شنيده است ؟
آيا در يك جلسه بوده يا طى جلسات متعدّد صورت گرفته است ؟ جلسه يا جلسات مذكور آيا ميان خواص بوده ( مثلًا مجلس فتواى آخوند ) يا جلسهء عمومى بوده است ؟
از مطالب يكى از منابع ، « 1 » برداشت مىشود كه اوّلًا ، شيخ آقا بزرگ در مجلس فتواى مرحوم آخوند خراسانى بوده و پيشنهاد نائينى نيز در چنين مجلسى مطرح شده است .
ثانياً ، مطالب آخوند در جلسات متعدّد مطرح شده است ، نه در يك جلسه . ثالثاً ، شيخ آقا بزرگ نيز حضوراً جلسات را درك كرده است . اين در حالى است كه در ميان اعضاى مجلس فتواى آخوند ، نام آقا بزرگ ذكر نشده است و اساساً آقا بزرگ در آن زمان ، داراى چنين موقعيتى نبوده است ؛ گرچه ايشان از شاگردان آخوند و مشروطهخواه بود .
ابهام ديگر مربوط به انتقادات منتسب به آخوند در پاسخ به پيشنهاد ميرزاى نائينى است ؛ چراكه در يك گزارش ، 6 نقد ، « 2 » در نقل ديگر ، حدود 10 نقد « 3 » و در گزارش ديگر ، 21 نقد « 4 » ذكر شده است . چگونه مىتوان اين تفاوت را روشن كرد ؟ !
از سوى ديگر ، آقاى ثبوّت ، از جلسهء ديگرى سخن گفته است كه يكى از علماى مخالف مشروطه ، دليل عدم حمايت آخوند از مشروعهخواهان را از وى
هامش
( 1 ) . جزوهء « آراى آخوند خراسانى صاحب كفاية الأصول پيرامون تشكيل حكومت اسلامى »
( 2 ) . آفتاب ، ش 25 ، ص 8 و 9
( 3 ) . تعبير آقاى كديور « افزون از ده دليل » است و به طور معمول ، در چنين تعبيرهايى ، دلايل بيش از يازده - دوازده مورد نمىتواند باشد . ر . ك : مجموعه مقالات همايش بررسى مبانى فكرى و اجتماعى مشروطيّت ايران : بزرگداشت آية اللَّه محمّد كاظم خراسانى ، ص 259 ، « انديشهء سياسى آخوند خراسانى » ، محسن كديور
( 4 ) . جزوهء « آراء آخوند خراسانى صاحب كفاية الأصول پيرامون تشكيل حكومت اسلامى » ، اكبر ثبوّت ، 1388