سوم . اقسام مطلق و تفاوت ديدگاه مرحوم آخوند خراسانى و حضرت امام خمينى
مرحوم آخوند و گروه ديگرى از بزرگان علم اصول ، تقسيماتى را براى اطلاق مطرح نمودهاند و آن را به شموليت و بدليت تقسيم كردهاند ، چنان چه مرحوم آخوند به نوع خاصى از اطلاق نيز اذعان دارند . « 1 »
به طور كلّى ، مثالى كه براى اطلاق شمولى بيان مىشود ، استناد به آيهء شريفه « احلّ اللَّه البيع » است . زمانى كه از طريق مقدّمات حكمت ، اطلاق در آن به اثبات رسيد ، معناى آيه مىشود : « احلّ اللَّه كلّ البيع » و بدين ترتيب بر مبناى اطلاق شمولى ، آيه ، تمام مصاديق خود را شامل مىشود . مثالى كه براى اطلاق بدلى ذكر مىگردد ، « اعتق رقبةً » يا « جئنى برجلٍ » است كه اطلاق در آنها بدلى است . هر رقبه يا هر رجلى را بنا بر اطلاق ، شامل مىگردد و هيچ محدوديتى ندارد و زائد بر طبيعت رجوليّت يا رقبه ، قيد ديگرى در آن مطرح نيست .
در همين رابطه ، مرحوم آخوند علاوه بر اين كه به نياز عام به مقدّمات حكمت توجّه دارند ، در رابطه با تقسيمات اطلاق چنين مىفرمايد :
ان قضية مقدّمات الحكمة فى المطلقات ، تختلف حسب اختلاف المقامات . فإنّها تارة يكون حملها على العموم البدلى ، و اخرى على العموم الاستيعابى ، و ثالثة على نوع خاص مما ينطبق عليه حسب اقتضاء خصوص المقام و اختلاف الآثار و الاحكام . كما هو الحال فى سائر القرائن بلا كلام . « 2 »
اطلاقى كه در نتيجهء جريان مقدّمات حكمت ايجاد مىشود ، در موارد مختلف متفاوت است و ممكن است نتيجهء آن عموم بدلى يا استيعابى و يا حتى تعيين فرد يا
هامش
( 1 ) . كفاية الأصول ، ج 1 ، ص 395 ؛ علم اصول ، ج 1 ، ص 676 .
( 2 ) . كفاية الأصول ، ج 1 ، ص 332 .