دوم : تقسيمات عام و تفاوت ديدگاه حضرت امام و مرحوم آخوند
در اين امر ، به دنبال يافتن پاسخ اين سؤال هستيم كه تقسيمات عام ، آيا با توجّه به تعلّق حكم پديد مىآيد يا تابع نوعى دلالت وضعى است ؟ براى درك بهتر اين نظرات بايد به تفصيلى در رابطه با تقسيمات عام و مطلق اشاره نماييم .
تقسيمات عام و مطلق
عام به طور كلّى به سه دسته تقسيم مىشود :
الف . عامّ استغراقى . عبارت از عامى است كه افراد آن از يكديگر مستقل هستند و هيچ گونه رعايت وحدتى بين آنها نشده و هر كدام در موضوعيت ، مستقل هستند و مخالفت و اطاعت مستقلى دارند . در نتيجه ، چنين عامى داراى مخالفتها و موافقتهاى متعدّد است . بنا بر اين ، در « أكرم كلّ عالم » از آن جا كه اكرام هر عالمى ، متعلّق غرض خاص مولا هست ، اگر جمع علما ، ده نفر باشند و فقط پنج نفر اكرام شوند ، پنج موافقت و پنج مخالفت با حكم مولا صورت گرفته است .
ب . عام مجموعى . نقطه مقابل عام استغراقى است . به گونهاى كه مولا در آن ، يك غرض دارد و آن حاصل نمىشود مگر به اكرام مجموع ده نفر عالم . و اگر به گونهاى اين مجموع ، اكرام نشوند ، هر چند يك نفر از آنها ، امتثال امر مولا صورت نگرفته است . مثلًا در عبادات ، نماز واحد اعتبارى و يك مركّب اعتبارى است كه از مجموعهاى از اجزا و شرايط مختلف تشكيل مىشود . اگر اين عبادت با همه اجزاء و شرايط تحقّق پيدا كند ، آثار آن مترتّب گشته و موافقت مولا حاصل شده ، امّا اگر اين مجموعه محقّق نشود ، يا كسى عالماً ، عامداً يك جزء از آن را ترك كند ، فرقى بين اين شخص و كسى كه اصلًا آن را اتيان ننموده نيست .
ج . عامّ بدلى . عامّى است كه در عين اين كه مفهوم عموم در آن وجود دارد ، و