پرداختهاند . مرحوم صاحب كفايه به روش گزيده گويى كه دارد ، اين چنين به اين پيشينه اشاره مىكند : « در هر صورت ، آن چه كه از سيّد ، قاضى ، ابن زهره ، طبرسى و ابن ادريس نقل شده اين است كه خبر واحد حجّت نيست » . « 1 » مرحوم سيّد مرتضى در چندين جا از آثار « 2 » خود به عدم حجّيت خبر واحد تصريح كرده و حتى رسالهاى مستقل در اين خصوص نوشته است . « 3 »
عدم حجّيت خبر واحد يكى از ديدگاههاى شاخص مرحوم سيّد مرتضى است .
همانگونه كه مرحوم آخوند خراسانى اشاره كرده است : مرحوم ابن زهره نيز همين ديدگاه را دارد « 4 » و ابن ادريس هم از جمله شخصيتهايى است كه در مورد عدم حجّيت خبر واحد تأكيد دارد . « 5 »
به هر حال در بين فقيهان قرن پنجم و ششم ، عدم حجّيت خبر واحد بحثى جدّى بوده است . شايد وضع آشفتهء نقل حديث و جا نيفتادن كتب اربعه در بين فقيهان ، در پيدايش اين قبيل ديدگاهها بىتأثير نبوده است . در عين حال در همان زمان شخصيتهايى زيادى نيز بودند كه به حجّيت خبر واحد اعتقاد داشتند و بدان عمل مىكردند . وجود اين اختلاف ، گوياى آن است كه اين مسئله كاملًا نظرى و اجتهادى بوده و بر خلاف امروز كه حجّيت خبر واحد تقريباً به مسألهاى اتّفاقى تبديل شده است ، در آن روزگاران كاملًا مسألهاى اختلافى بوده است . هر كدام از طرفينِ دو ديدگاه ، براى اثبات نظر خويش استدلالهايى ارائه مىكرد . از اين رو ، براى ترجيح يك ديدگاه بر ديدگاه ديگر راهى جز بررسى دلايل طرفين وجود ندارد . طبق روشى كه مرحوم آخوند خراسانى در پيش گرفته است ، نخست دلايل كسانى را كه به عدم
هامش
( 1 ) . كفاية الأصول ، ص 294 .
( 2 ) . رسائل ، السيّد المرتضى ، ج 1 ، ص 21 .
( 3 ) . رسالة فى ابطال العمل بالخبر الواحد ، رسائل السيّد مرتضى ، ج 3 ، ص 309 ؛ الذريعة الى اصول الشريعه ، ج 2 ، ص 528 .
( 4 ) . غنية النزوع ، چاپ شده در مجموعهء الجوامع الفقهية .
( 5 ) . در اين مورد به بحث ارزشمند مصحّحان كتاب السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى بر جلد اوّل آن رجوع شود .