علم او ازلى و علم بذات و به همهء آثار و عوالم امكانى است نيز علم او ازلى و ثابت بوده و تا ابد نيز كما كان ثابت خواهد بود .
بعبارت ديگر ساحت كبريائى بر همه حوادث جهان احاطه علمى و شهودى دائم بر هر تحريك و تسكينى و قبض و بسط دارد و بر هر امرى از امور مشيت مخصوص و قضاء حكم و فرمان خاص در باره هر يك اجراء مىنمايد .
اما ثبوت و تحقق اين امور قبل از ايجاد خلقت و نظام آفرينش از نظر اينكه مجموع عوالم بطور حضور علمى در پيشگاه كبريائى بوده موافق احديت ذات و هويت واجب خواهد بود زيرا حضور علمى بر اساس وحدت همهء موجودات وحدت بسيط است بدين نظر تدريج و كثرت در معلوم فرض ندارد رابطهء موجودات عوالم امكانى با ساحت قدس ربوبى رابطهء آفرينش و قيوميّت است و ظهورى از علم او است و محتاج بوجود ادراكى ندارد و همچنان كه علم حق تعالى بطور ارتسام و يا حلول و يا حصول زائد بر ذات نخواهد بود .
ولى پس از ايجاد عوالم مبدعات و حصول كثرتها و موجودات بىنهايت طبع بر اساس نظام تدريج نهاده شده به لحاظ حضور علمى نيز در پيشگاه قدس ربوبى وحدت حقيقى خواهند داشت ولى به لحاظ وقوع تدريجى و نظام حركت كه اساس نظام تدريجى خلقت جهان است و فرض اينكه بر هر جزئيات و هر حركت و سكون و بر هر قبض و بسط احاطه علمى داشته باشد لازم آن حدوث و تغيير در علم كبريائى خواهد بود زيرا وجود تدريجى و زمانى همهء حوادث جهان و جزئيات آنها لازم با تدريجى بودن علم كبريائى خواهد بود .
پاسخ از اين شبهه آنست كه همچنان كه قبل از نظام خلقت همه موجودات بحضور علمى بسيط در پيشگاه ربوبى ثابت بوده و تدريج در آن مقام رفيع از نظر اينكه حضور علمى بوده و فرض نداشت همه عوالم و جزئيات قبل از نظام خلقت حضور علمى وحدانى بسيط داشته و دارند ، همچنين پس از نظام خلقت كه بر اساس
درخشان پرتوى از اصول كافى ( فارسى ) — صفحة 228
مساهمون: محمد حسينى همدانى نجفى
ص٢٢٨