الخوف و الرّجا و عجايب القلب و المحبّة و الانس و كتاب النّية و الصّدق كه تقريباً به صورت اصل خويش باقى ماندهاند و جز پارهاى مناقشات و افزودن و كاستنهاى خرد ، چيزى چهرهء آنها را دگرگون نكرده است . در كتاب رياضة النّفس و توكّل و فقر و زهد است كه مناقشات مهمّ فيض كاشانى با ابوحامد مطرح مىشود و اعتدال سلوك فيض در برابر زهد و تقشّف مشقّتزا و دل شكاف غزّالى چهره مىنمايد . در كتاب حلال و حرام و نيز كتاب امر به معروف و نهى از منكر پارهاى از انديشههاى سياسى آن دو بزرگ در برابر هم صف مىكشند و خودنمايى مىكنند . به طورى كه از نوشتههاى غزّالى در كتاب امر به معروف كمتر از يك عُشر باقى مىماند و اصل كتاب نيز به حجمى نزديك به يك چهارم كتاب اصلى در احياء علوم الدّين مىرسد .
كتابهاى اسرار طهارت و صلات و زكات و حج و صيام و احكام الكسب آكنده از احكام فقهى شيعى است و كتاب العلم و قواعد العقايد عرصهء ظهور اختلافات اصولى و اعتقادى فيض و غزّالى است . به طور كلّى هر جا رايحه اشعريّت به مشام مىرسيده ، يا فضيلتى از براى خلفا نقل شده ، يا در تحسين تصوّف ، يا بر مذاق متصوّفان سخنى رفته ، يا حكايات ناموثّق يا خردناپسندى از آنان آمده ، يا حكمى فقهى بر وفق مذاهب اهل سنّت ايراد گشته ، يا اعتقادى معارض با اعتقادات اماميّه در باب مبدأ و معاد ذكر شده ، فيض به مقابله برخاسته است . اين مقابله گاه آشكار و گاه نهان و بى سر و صدا صورت گرفته است . با اين همه ، همچنان كه گفتيم بيش از سه چهارم كتاب المحجّة البيضاء همان است كه در احياء علوم الدّين آمده است و همين نشان مىدهد كه فيض و غزّالى در عين اختلافات بزرگ كلامى و فقهى ، وقتى به گوهر شريعت ، كه عبوديّت و اخلاص و احسان و شفقت بر خلق و مجاهدت با نفس و قناعت و تقوا است ، مىرسند ، همداستان و همزبان مىشوند و پوستهء شريعت كه به كنار مىرود و مغز حقيقت كه عيان مىشود ، دوستانه همنشينى مىكنند و محترمانه محرم يكديگر مىگردند و آشكار مىشود كه :
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 424
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٤٢٤