فيض كاشانى ، فلسفه را به خوبى از ملّاصدرا فراگرفت و لقب « فيض » را هم ملّاصدرا به وى عطا كرد ، همچنان كه لقب « فيّاض » ( لاهيجى ) را به شاگرد ديگرش داد . بنابراين ، فيض كاشانى ، در علوم مختلف اسلامى تبحّر داشت و حتّى ذوق شاعرانه هم داشت . ديوان شعرى از وى باقى مانده است . البته شعر فيّاض لاهيجى در مقايسه با اشعار ملّا محسن كاشانى ، از والايى بيشترى برخوردار بوده است .
گفتهاند كه ملّا محسن كاشانى ، بيشتر به عرفان و حكمت ذوقى گرايش داشته است ، در مقايسه با ملّاعبدالرزاق معروف به فيّاض لاهيجى كه بيشتر از علوم عقلى بهره داشته است ، به همين دليل اشاره كردهاند كه ملّا عبدالرزاق ، به نحو بهتر و منسجمترى طرح فلسفى ملّاصدرا را به پيش برد . نظر شما چيست ؟
البته برخى اشاره كردهاند كه ملّامحسن فيض كاشانى در مقايسه با فيّاض لاهيجى به عرفان تمايل بيشترى داشت ؛ اما اين مسأله بدان گونه كه گفته مىشود ، صحيح نيست . البته ذوق عرفانى ملّامحسن ملموستر و ظاهرتر است ؛ يعنى هر كس آثار فيض كاشانى را بخواند ، زودتر به مذاق عرفانى وى پى مىبرد تا آثار فيّاض لاهيجى . با اين حال ، حتّى در مقام عرفان ، فيّاض را كمتر از فيض نمىدانم ، امّا ظهور سخنان فيض به ويژه در كتاب « كلمات مكنونه » و نيز برخى از مواضع وى در تفسير نشان مىدهد كه گرايش عرفانى وى ظهور بيشترى داشته است .
دربارهء گرايش عرفانى ملّامحسن فيض كاشانى ، گفتهاند كه تمايل به مشرب ابن عربى داشته است . حتى فيض در كتابهايش ، مرتب تكرار مىكند كه « قال بعض العارفين » ؛ آيا مقصود وى از برخى عارفان « ابن عربى » نبوده است ؟ ديگر آنكه آيا عرفان وى متمايل به ابن عربى بوده يا چون شاگر ملّاصدرا بود ، با تأثير از وى گرايشى توأماً عرفانى - فلسفى داشته است ؟
كسى كه با فلسفهء ملّاصدرا آشنايى داشته باشد ، به خوبى متوجه مىشود كه فلسفهء ملاصدرا با عرفان نيز آميخته است . بىترديد ملّاصدرا چونان هر فيلسوف ديگرى ، از عارفى چون ابن عربى بهره برده بود ؛ ولى نه اين كه مقلّد وى بوده باشد .
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص١٩٦