كس را جمع بين الكمالين به كمال ميسّر نيست ، طالب حق و سالك راه حق اكتفا به هر كدام از اين دو طريق كه مناسب حال او باشد با مقدار ضرورى از ديگرى مىنمايد ، و به يكى از اين دو فرقه ملحق مىگردد . چرا كه همه كس به يك راه نمىتواند رفت ، و هر بارى را هر كسى بر نمىتواند داشت . ع :
طعمهء هر مرغكى انجير نيست
هر كسى را بهر كارى ساختند * ميل آن در خاطرش انداختند
اهل علم رياضت نفسانيه مىكشند به فكر و تعلّم و خشوع ، و اهل زهد ، رياضات بدنيه مىكشند به ذكر و تهجّد و جوع . آن طلبكار اوست ، و اين را نيز روى عجز و نياز بدوست ، كه بدين در همه را پشت عبادت خم از اوست ، « لكلّ وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات » .
ليكن اهل علم اگر به علم خود منتفع شوند فاضلترند از اهل عبادت . در كافى از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام روايت كرده كه فرمود : « عالمى كه به علم خود منتفع شود فاضلتر است از هفتاد هزار عبادت كننده » ، و آيات قرآنيه و احاديث در اين باب بسيار است . و صاحب زهد و عبادت اگر قدرى وافر از علم تحصيل كرده باشد و اخلاص نيّتى داشته باشد ، كه از راه زهد و عبادت و تقوى او را معرفتى حاصل شود كه بالاتر باشد از معرفت اهل نظر و فكر و تعلّم .
و بالجمله همچنان كه قومى از حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم مسايل دينيه فرا مىگرفتهاند ، و تحصيل علم احكام شرع مىنمودهاند جهت رسانيدن آن به ذوى الحاجات ، همچنين قومى در صفّهء مسجد نشسته خود را بر ذكر حق و مراقبهء باطن بسته به كارى ديگر نمىپرداختند ، و ايشان را « اصحاب صفه » مىگفتند ، و در شأن ايشان اين آيه نازل شد كه :
« لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ »
يعنى : مالى را كه مىخواهيد در راه خدا صرف كنيد به درويشانى بدهيد كه خود را حبس كردهاند در راه خداى عزّ و جل و به عبادت او مشغول مىباشند و به تحصيل معاش نمىپردازند . و اين آيه در شأن ايشان آمده كه :
« وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ