صوت حَسَن داشت ؛ رواياتى كه شبيه آنها در منابع سنّى هم آمده است . دارابى از صوفيان ذهبى مذهب دورهء اخيرِ صفوى ، عقيده به اين را كه صوت حَسَن غنا نيست - درست يا غلط - به شيخ طوسى ، سيد حيدر آملى ، ابن ابى جمهور احسائى ، ابن فهد حلى ، شيخ رجب برسى ، شيخ على بن هلال جزائرى ، ملّاعبدالرزاق كاشى ، شيخ بهائى ، ملّا صدراى شيرازى و ملّا محمّد صالح مازندرانى نسبت داده است 4 . گرايش غالب بر بيشتر اين افراد ، از همان نوعى است كه در مجلسىِ اول ، فيض كاشانى و محقّق سبزوارى مىتوان يافت .
در ميان عبارات اين قبيل افراد ، نخستين فردى كه متن صريحى از او در دسترس است ، ميرصدرالدين محمّد دشتكى ( زنده در 973 ه . ق ) است كه پس از اشاره به اين كه « اماميه و شيعه ، غنا و آلات آن را به طور مطلق حرام كردهاند » ، مىنويسد :
امّا من مىگويم : خواندن قرآن و احاديث و اشعارى كه مشتمل بر حكمت و موعظه و نصايح و تحميد و تمجيد خداوند و وصف رسول و مناقب اهل بيت ( عليهم الصلاة والسلام ) است ، اگر راست باشد و براى خدا و كسب ثواب و نصيحت مؤمنان با صداى نيكو خوانده شود و از زن اجنبى يا پسر بچه ، كه شايبهء فسق و شهوت در آن است ، صادر نشود ، « فلا أرى به بأسا بل آراء مستحبّة مندوبة اليها لزيادة تأثيرها حينئذ فى القلوب ؛ 5 به نظر من اشكالى ندارد ، بلكه مستحب است ؛ چرا كه به اين صورت ، تأثير بيشترى در دلها مىگذارد » .
نمونهء ديگر آخوند ملّا محمّد تقى مجلسى ( م 1070 ه . ق ) است كه همين تمايلات را داشت . او نيز روى صوت نيكو در قرائت قرآن تأكيد زيادى داشت و در پاسخ پرسشى كه از او شد ، كوشيد تا خواندن قرآن را به صورت زيبا از مصداق غناى حرام خارج كند . وى مىنويسد : بعضى توهّم كردهاند كه هر چه موافق مقامى از مقامات دوازده گانه يا بيست و چهار شعبه باشد ، آن غناست ؛ و غلط [ به معناىِ اشتباه ] كردهاند ؛ [ چرا ] كه هر صدايى كه از حيوان [ نيز ] برمى آيد ، موافق مقامى از مقامات است و تحقيقش آن است كه بسيار است كه آدمى مفتون آواز خوش
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 137
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص١٣٧