و نيز دانه را مىبينيم كه در زمين ، بعد از فساد و تباهى جنبشى مىكند به قدرت الهى ، و حياتى بعد از موت در او پديد مىآيد و از نشئهء جمادى به نشئهء نباتى سفرى مىكند ، پس سر از زمين بيرون كرده مىرويد و سبز مىشود و ترقى مىنمايد تا درخت مىگردد و گل مىكند و ثمره مىآورد ، پس چرا نشود كه آدمى نيز بعد از موت و تباهىِ بدن ، جنبش كند و حياتى تازه به هم رساند و سر از نشئهء ديگر بيرون كند ؟
« يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ »
« 1 »
« وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ
جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ »
إِلَى قَولِهِ
« كَذلِكَ الْخُرُوجُ »
« 2 »
« وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »
« 3 »
.
بلى ، آنكه امواتِ نبات را نشر تواند كرد عظام رُفات « 4 » را حشر تواند كرد .
هامش
( 1 ) . زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون آورد ( يعنى آدمى را از نطفه و نطفه را از آدمى برانگيزد ) و زمين را پس از ( فصل خزان و ) مرگ ( گياهان باز به نسيم جانبخش بهارش ) زنده گرداند ، و همين گونه شما را هم ( پس از مرگ زنده كنند و از خاك ) بيرون آرند ؛ سورهء روم ، آيهء 19 .
( 2 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « تمام آيتها اين است :« وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقاً لِلْعِبادِ وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ » .يعنى فرو فرستاديم از آسمان آبى مبارك پس آفريديم از آن آب ، باغها و دانه كه در آن مىشود . تا آنجا كه مىفرمايد :« كَذلِكَ الْخُرُوجُ »يعنى همچنين است بيرون آمدن شما از زمين . و تمام اين آيتها مفصلًا شرح شد در ذيل :« أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ »تا آخر . ق ، آيهء 9 تا 11 .
( 3 ) . زمين را بنگرى وقتى خشك و بىگياه باشد آنگاه چون باران بر آن فرو باريم سبز و خرم شود و ( تخمها در آن ) نمو كند و از هر نوع گياه زيبا بروياند . اين ( آثار قدرت ) دليل است كه خدا حق است و هم او البته مردگان را زنده خواهد كرد و او محققاً بر هر چيز تواناست ؛ سورهء حج ، آيهء 5 و 6 .
( 4 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » : « عظام رفات ، استخوانهاى پوسيده » .