فِي الْقُبُورِ »
« 1 »
« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ »
« 2 » إِلَى قَولِهِ :
« ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ »
« 3 »
« كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ »
« 4 »
« قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ »
« 5 » .
هامش
( 1 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « تمام آيتها اين است :« ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ »إِلَى« مَنْ فِي الْقُبُورِ ». يعنى « اى مردمان اگر هستيد شما در شك از برانگيختن خلق و مىگوييد مقدور نيست ، پس نظر كنيد در اوّلِ حال خود ؛ پس به درستى كه ما آفريديم شما را از خاك و شما فرع اوييد و آفريديم شما را از منى ، پس از مقدار خون بسته ، پس از قطعهء گوشت مقدار آن كه بخواييد ؛ تمام خلقت كه در او هيچ عيبى و نقصى نيست ، و ناتمام كه در بعضى از اجزاى وى نقصى باشد ، تا بيان كنيم براى شما ابتداى آفرينش شما ، تا استدلال كنيد از مبدأ و معاد و تأمل نماييد كه هر چه قابل تغيّر و تكوّن است بار ديگر قبول آن مىتواند كرد و قرار مىدهيم در رحمها آنچه خواهيم كه قرار دهيم ، يعنى سقط نشود و در رحم بماند تا وقتى نامبرده كه زمان وضع است ، پس بيرون آريم شما را طفلى ، پس تربيت كنيم تا برسيد به كمال قوّت . و از شما كسى باشد كه متوفّى گردد و بعضى بُوَد كه رد كرده شود به فرودترين زندگانى تا نداند بعد از دانستن ، چيزى را يعنى به حالت كودكى بازگردد و هر چه دانسته باشد فراموش كند . و مىبينى اى آدمى زمين را خشك و بىرونق چون مرده پس چون ما فرو فرستاديم از ابر بدان زمين آب باران تا جنبش كند آن زمين به گياه و بيافزايد و بر دهد و بروياند از هر صنفى از آن تازه و تر و نيكو و بهجت افزاى . پس آنچه گفته شد به سبب آن است كه خدايى او ثابت است ، و به جهت آن است كه زنده مىگرداند مردگان را و او بر همه چيز تواناست ، و تا بدانيد كه خداى برانگيزاند كسان را كه در گورهاند به مقتضاى وعدهء خود » . حج ، آيهء 5 تا 7 .
( 2 ) . « و همانا ما آدمى را از گل خالص آفريديم » . در نسخهها« مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ »آمده كه مربوط به سورهء سجده ، آيهء 8 است ؛ سورهء مؤمنون ، آيهء 12 .
( 3 ) . باز شما آدميان همه خواهيد مُرد ، و آنگاه روز قيامت به يقين تمام مبعوث خواهيد شد ؛ سورهء مؤمنون ، آيهء 15 و 16 .
( 4 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « همچنين كه ابتدا كرديم آدمى را اول آفرينش ، اعاده مىكنيم او را و باز مىگردانيم . وعدهاى است بر خود لازم كردهايم البته خواهيم كرد » . انبيا ، آيهء 104 .
( 5 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « بگو اى محمد زنده گرداند آن را آن كسى كه به قدرت كامله بيافريد نخست بار ، و او به همهء آفريدهها داناست » . يس ، آيهء 79 .