و به گفتهء قرآن :
« وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها . . . »
( ابراهيم / 34 و نحل / 18 ) روى اين اصل گفته شده « بل يداه مبسوطتان » به صيغهء مثنّى ، زيرا بدين طريق علاوه براينكه مطلب را تأكيد كرده ، كنايهء لطيفى نيز از جود و بخشش كامل خدا را به ما تفهيم كرده است ، زيرا آنان كه بخشندهاند و سخى الطبع با هر دو دست مىبخشند .
در بحث از آيهء :
« . . . إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ
« * »
. . »
( مائده / 106 ) كه دربارهء وصيت است و قرآن دستور داده كه اگر در سفر ، مرگ كسى فرا رسد و دو مسلمان عادل نباشند ، از غير مسلمانها كه اهل كتاب باشند ، به عنوان شاهد بايد شهادت دهند و به هنگام اداى شهادت بايد آن دو تن را پس از نماز ( چنان كه شك و ترديدى وجود داشته باشد ) وادارند كه به نام خدا سوگند ياد كنند
« تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ »
.
طبرى برآنست كه چون كلمهء
« الصَّلاةِ »
با الف و لام ذكر شده و معرفه است منظور نماز عصر مسلمين است و نه نماز غير مسلمانى - كه مىخواهد سوگند ياد كند - زيرا در نماز عصر مردم بيشترى شركت مىكردهاند و اصولا وقت داوريها هم در ميان مسلمانان بيشتر عصر هنگام بوده است . اصل سخن طبرى چنين است : « . . . و اولى القولين فى ذلك بالصواب عندنا قول من قال « تحبسونهما من بعد صلاة العصر » ، لان اللّه تعالى عرف « الصلاة » ، فى هذا الموضع بادخال « الالف و اللام » فيها و لا تدخلهما العرب الا فى معروف امّا فى جنس اوفى واحد معهود معروف عند المخاطبين 52 . . » و در بخش ديگر از همين آيهء 106 سورهء مائده يعنى :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ . . . »
طبرى به « حذف » كه يكى از مباحث عمدهء علم معانى است در بلاغت ، اشاره كرده و ما هم مىدانيم كه ممكن است ترك ذكر چيزى از ذكر آن ، ابلغ باشد . وى در بحث از اين آيه نوشته است 53 : مرفوع بودن
هامش
* . قرآن در اين آيه به مؤمنان دستور داده كه « هنگامى كه مرگ يكى از شما فرارسد ، در موقع وصيت بايد دو تن عادل را از ميان خود به شهادت بطلبد ، يا اگر مسافرت كرديد و مرگ شما را فرارسد ( و در راه مسلمانى نيافتيد ) دو تن از غير شما ( كه مسلمان نيستند ) و چنانچه به هنگام اداى شهادت در صدق آنها شك كرديد آنها را بعد از نماز ، نگاه مىداريد تا سوگند ياد كنند . . .