فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ »
« * » ( بقره / 17 )
طبرى ، نوشته است 11 :
اگر كسى بگويد كه چگونه مىتوان حالت گروهى [ مثلهم ] را به حالت يك فرد [ مثل
الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً ]
همانند كرد ، يعنى چرا گروه و جماعت را به مفرد مثل زده يعنى چرا گفته نشده مثلهم كمثل الذين استوقدوا نارا ؟ در جواب خواهيم گفت كه حالت به حالت تشبيه شده و در قرآن مجيد نظير دارد همچون آيهء :
« . . . تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ . . . »
( احزاب / 19 )
كه حالت به حالت تشبيه شده است و در واقع گفته شده است :
« كدوران عين الذى يغشى عليه من الموت »
در آيهء مورد بحث ( بقره / 17 ) هم مىگوييم : حالت آنان همانند حالت كسى است كه آتشى برافروخته باشد . . . طبرى در توضيحات خود افزوده كه تمثيل و همانند كردن جماعتى از مردان در طول و ديگر اعضا به يك فرد و يك چيز ، جايز نيست ولى تمثيل جماعتى از منافقان و دورويان به يك فرد برفروزندهء آتش رواست و در واقع اصل مطلب چنين بوده است :
« مثل استضاءة المنافقين بما اظهروه من الاقرار باللّه و بمحمد ( ص ) و بما جاء به ، قولا و هم به مكذبون اعتقادا كمثل استضاءة الموقد نارا . . . »
سپس كلمهء « استضاءة » حذف شده و كلمهء « مثل » به « الذى » اضافه شده است . براى توضيح بيشتر ، طبرى گفته است : در تشبيه ، اعيان بمعنى نوع انسان ، بهتر است جماعت به جماعت و مفرد به مفرد تشبيه شود ، ليكن آيهء مورد بحث ، تشبيه حالت به حالت است 12 .
در بخش پايانى آيهء مورد بحث ( بقره / 17 ) ، طبرى به ايجاز به حذف اشاره كرده و از اختصار سخن رانده و افزوده است كه جمله در اصل
« . . . فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ
، خمدت و انطفأت . . . بوده و دو فعل « خمدت » و « انطفأت » حذف شده است . و چنانچه كسى
هامش
* . مثل دورويان و منافقان ، همانند كسى است كه آتشى افروخته ( در بيابان تاريك تا راه خود را پيدا كند ) ولى هنگامى كه آتش اطراف خود را روشن ساخت ، خدا آن را خاموش مىكند و در تاريكى وحشتناكى كه چشم كار نمىكند ، آنها را رها مىسازد .