يكى از كتب ابن قتيبه ، تفسير غريب القرآن است كه متمم و مكمل كتاب تأويل مشكل القرآن مىباشد 6 . كتاب مزبور از اين جهت حائز اهميت است كه اولا معانى لغوى برخى از كلمات قرآنى را براى ما بازگفته و ثانيا بسيارى از مسائل بلاغى را پيش از ابن معتّز « * » - برخى كتاب البديع ابن معتز را ، اول كتاب بلاغت مىدانند - براى ما روشن كرده و از اين لحاظ بايد سهم او را در تكوين و تدوين بلاغت عربى مؤثر دانست ، ثالثا بسيارى از آيات قرآنى را مورد بحث قرار داده و جنبههاى بلاغى آيات را توضيح داده است . 7
پس از اينان كه برشمرديم ، « * * » نوبت به مفسر بزرگ ، محمد بن جرير طبرى ( م 310
هامش
* . ابن معتز كتاب البديع را در 274 ق تصنيف كرده است ولى ابن قتيبه سالها قبل از ابن معتز ، مباحث علوم بلاغى را در كتاب تأويل مشكل القرآن مورد بحث قرار داد ، اما از آنجا كه كتاب وى در مباحث گوناگون است و از موضوعات مختلف سخن گفته و همچون كتاب البديع ابن معتز نيست كه فقط به مباحث بلاغى پرداخته باشد ، در فرهنگ اسلامى به عنوان يك كتاب بلاغى معرفى نشده ، در صورتى كه ابن قتيبه در كتاب تأويل مشكل القرآن از ص 103 تا 134 از مجاز بحث كرده و صفحات 134 تا 184 كتاب را به استعاره اختصاص داده و از ص 210 تا 231 از حذف و اختصار سخن گفته و از ص 256 تا 274 كنايه و تعريض را مورد بحث قرار داده است .
* * . البته در قرن سوم هجرى ، دانشمندان ديگرى هم بودهاند كه در زمينهء مسائل قرآنى و بلاغى ، كتاب نوشتهاند ، همچون جاحظ بصرى ، ( م 255 ق ) كه در باب نظم قرآن و اسلوب شگفتآور آن ، كتاب نظم القرآن را نوشت و در آن ، از وجوه اعجاز و اسرار شگفتىهاى قرآن ، بحث كرد و قرآن را با كلام عرب مقايسه كرد و برترى آن را ثابت كرد و محسنات و زيباييهاى آن را باز گفت ولى متاسفانه اين كتاب از ميان رفته و به دست ما نرسيده و فقط جاحظ خود در كتاب الحيوان در بحث از ايجاز از آن كتاب اسم برده و گفته است :
« . . . ولى كتاب جمعيت فيه آيا عن القرآن لتعرف بها ما بين الايجاز و الحذف و بين الزوائد و الفضول الاستعارات ، فاذا قراتها رايت فضلها فى الايجاز و الجمع للمعانى الكثيرة بالالفاظ القليلة فمنها . . . »
ر ك : جاحظ ، الحيوان ، چاپ فوزى عطوى ، الطبعة الثانية 1397 ه - 1978 م بيروت ج 3 / 428
ابن نديم هم كه كتاب الفهرست را در 377 ق نوشته ، در فصل كتب تاليف شده در باب قرآن ، از كتاب نظم القرآن جاحظ ، اسم برده است .
ر ك : ابن نديم ، الفهرست نشر دار المعرفة ، بيروت ، ص 57 .
ابو على محمد بن يزيد واسطى ، ( م 306 ق ) ، از اجلهء متكلمان ، بنا به نوشتهء ابن نديم ( الفهرست ص 245 ) در باب اعجاز قرآن ، كتابى نوشته كه متاسفانه هماكنون در دست نيست .
حاج خليفه در ج 1 ص 120 كتاب كشف الظنون كه نام پدر واسطى را « زيد » ثبت كرده و نه « يزيد » ، نوشته است كه واسطى ، كتاب « اعجاز القرآن » داشته و عبد القاهر جرجانى دو شرح ، بر آن كتاب نوشته و شرح كبير را « معتضد » ناميده است .