صحاح ستهء اهل سنّت در اين دوره پا به عرصهء وجود مىگذارند ، و آنها عبارتند از جامع الصحيح بخارى متوفى به سال 256 ، صحيح مسلم متوفى به سال 261 ، سنن ابن ماجه متوفى به سال 273 ، سنن أبى داوود متوفى به سال 275 ، جامع ترمذى متوفى به سال 279 و سنن نسائى متوفى به سال 303 كه از صحيحترين كتب حديث در تمام دوران بهشمار مىروند . و كاملا روشن است كه چرا اين كتب در همين دوره با روح محافظهكارى و سنّتگرايى تدوين مىشوند .
فقه اهل سنّت اگرچه در دورهء اول عباسى تدوين مىشود ، ليكن اوج شكوفايى آنها و مباحث گرم فقهى در اين دوره است ، و ديديم كه صحاح ستّه به عنوان پشتوانهء فقه به نگارش درمىآيند ، بگذريم از اينكه فقه و حديث و تفسير تشيّع خود جريان مستقلى دارد كه چون موضوع بحث چيز ديگرى است ، در اينجا متعرض آن نمىشويم ، ليكن آنچه در اينجا شايان ذكر است ، جريان فقه در دوران دوم عباسى مىباشد و يادآورى اين نكته كه فقه همچون ديگر جريانهاى فرهنگى رنگ زمان را به خود گرفت ، بطورى كه بجز چهار مذهب فقهى مشهور اهل سنّت ، مذاهب ديگرى نيز وجود داشتند كه در دورهء قبل مجال خودنمائى نيافته بودند ليكن در اين دوره به علت حاكميت ظاهريگرى و تقليد و حديث و ممنوع شدن تعقّل و تفكّر در محيط رسمى دستگاه خلافت ، سربرآوردند كه از جملهء آنها مذهب فقهى داوود ظاهرى است كه خود پشتوانهاى از احاديث داشت . اين مذهب منسوب به ابو سليمان داوود بن على بن خلف اصفهانى ظاهرى متوفى به سال 270 مىباشد . وى در ابتدا به مذهب شافعى بود و نسبت به وى هم تعصّب داشت ، بعدها مذهبى تأسيس كرد كه به مذهب اهل ظاهر معروف شد . اين مذهب منكر قياس در مسائل دينى و شرعى است ، زيرا به نظر او قياس عقلى است و دين الهى مىباشد ، و براى بيان احكام آنچه در قرآن و حديث آمده كافى است . بدين جهت در حد ظاهر كتاب و سنّت متوقف شده ابواب قياس و نظريههاى ناشى از آن را به روى خود باز نمىكند . شوقى ضيف در اين باره اظهارنظر مىكند و مىگويد : 13 به نظر ما ظهور اين مذهب اشارهء روشنى به پديد آمدن گرايش محافظهكارانهء نيرومندى در تحقيقات فقهى اين دوره به شمار مىرود ، و سرنوشت اين مذهب چنان بود كه بعدها در اندلس و مغرب منتشر گردد ، و فقهاى برجستهاى مانند ابن حزم با حرارت از آن سخن گويند و گاهى هم
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 497
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٩٧