مورد حمايت دولتهايى مانند موحدون در اندلس و مغرب قرار گيرد .
و جرجى زيدان در ذيل شرح حال طبرى مىگويد : 14 طبرى نخست به مذهب شافعى بود ، بعدها براى خود مذهبى در فقه برگزيد و عدهاى از دانشمندان از او پيروى كردند و كتابهايى دربارهء آن مذهب نوشتند ، از جمله : على بن عبد العزيز دولابى ، محمد ابن احمد بن أبى الثلج ، ابن العراد ، ابو الحسن احمد بن يحيى منجم ، و ابو بكر بن كامل و عدهاى ديگر ، و هر يك از آنان كتابهايى در گسترش مذهب ابن جرير طبرى نوشته و از آن دفاع كرده و در ردّ نظر مخالفانش كوشيدهاند .
اين بود نماى ناقصى از دوران دوم عبّاسى و فرزند خلف آن دوران در سه رشتهء مهم علوم اسلامى يعنى تاريخ و تفسير و فقه ، و علّت ظاهرىگرى او در اين علوم . حال چه نتايجى از اين گرايشها و حاكميت حديث براى جهان اسلام و مسلمانها در طول تاريخ به دست آمد ، مسألهاى است كه قضاوتش با ما نيست . تنها يكى از آثار گسترده و عميق آن دوره ، نشأت گرفتن اشعريگرى و فلسفهء او است كه به ظاهر واكنش افراطها و زيادهرويهاى معتزله مىباشد ، و ابو الحسن اشعرى على بن اسماعيل متوفى به سال 324 ه . ق . شاگرد ابو على جبّائى بوده است و ناگهان از استاد جدا شده مذهب كلامى نوينى بهوجود مىآورد كه حدّ وسط ميان عقايد باطنى و خردگرايانهء معتزله است و آراء و نظريات محافظهكارانه و سنّتگرايانهء اهل سنّت . و بعدها اشعريگرى عقيدهء رسمى اهل سنّت شد .
در پايان نظر جرجى زيدان را دربارهء طبرى نقل مىكنم 15 : طبرى تفسير را پيش از تاريخ تأليف كرد ، و هر دو مرجع محققان در هر يك از آن دو موضوع مىباشد زيرا بطور كامل حق مطلب را ادا كرده است . شخصى موثق بود كه به گفتهء او با اطمينان عمل مىشود و به علت دانش و آگاهى گستردهاش دربارهء قرآن و علوم قرآن و تاريخ و حوادث مردم و روزگاران به نظر او مراجعه مىشود . شخصى آزادفكر و صريح اللهجه بود ، و وقتى به چيزى اعتقاد پيدا مىكرد بىهيچ واهمهاى از سرزنشگران ، در جهت حق آشكارا اعلام مىكرد ؛ به همين علت دشمنان او در ميان مذهب عامه و نزديكان بدانان يا كسانى كه با جلب رضايت آنان روزى كسب مىكردند بسيار بودند بخصوص حنبليان ، زيرا كتابى دربارهء اختلاف فقها تأليف كرد و از ابن حنبل ذكرى به ميان نياورده بود .
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 498
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٩٨