ديگر ترجمههاى ابن مقفع و آثار نقل شده از پهلوى به عربى توسط ساير مترجمان صدر اسلام برخوردار بوده است كه چگونگى و تفصيل آن را بايد در جاى ديگر جستجو كرد . 63 متأسفانه در تاريخ طبرى نام هيچيك از راويان نيامده است و مرز ميان اسطوره و تاريخ ، نامشخص به نظر مىرسد . اين امر با اينكه به شناخت دقيق تاريخ و رويدادها آسيبزده ، اما بخشهاى مهمى از فولكلور ( فرهنگ عامه ) و ميتولوژى ( اساطير ) ايرانيان را از فراموشى و نابودى نجات بخشيده است .
كتاب دوم تا پايان كتاب پنجم ( از آغاز اسلام تا سال 302 هجرى ) كه به قول نلدكه نوزده برابر بخش غير اسلامى ( كتاب اول ) است ، از امهات متنهاى تاريخى اسلام به زبان عربى به شمار مىرود . همين دانشمند ايرانشناس و اسلامشناس نوشته است :
« ارزش عمده تاريخ طبرى در شرح و بيان بسيار مفصل تاريخ اسلام از آغاز ظهور پيغمبر اسلام به بعد است . هيچ كتاب عربى ديگر نمىتواند از اين نظر با آن دعوى برابرى كند » . 64
طبرى در اين كتاب ، علاوه بر مسموعات و مشهودات و برخوردارى از پارهاى اسناد رسمى و خطبهها و عهدنامهها ، براى هر دورهاى از تاريخ مفصل اسلامى خود از منابع و مراجعى خاص استفاده كرده است و با جاى دادن مصادر گوناگون در تأليف خود به قول ج . م . عبد الجليل « لااقل قطعاتى از آنها را كه بدون وجود ايشان [ - طبرى و مورخان همپاى او ] براى هميشه از دست مىرفت ، از براى ما محفوظ داشتهاند » . 65
بر پايه بررسيهاى انجام شده ، اهم منابع اين دوران را مىتوان بر شرح زير خلاصه كرد :
الف - اخبار اعراب پيش از اسلام از :
- عبيد بن شرية الجرهمى ( - 70 ق ) از تابعان كه معاويه از او احوال عرب و پادشاهان قديم را پرسيده است .
- محمد بن كعب القرضى الكوفى ( - 108 ق ) .
- وهب بن منبه ( - 110 ق ) از تابعان و ايرانيان يمن .
ب - اخبار مربوط به حيات رسول اللّه ( ص ) يا « سيرة النبى » از :
- ابان بن عثمان بن عفان ( - 86 ق ) ، از تابعان و همرزمان عايشه در جنگ جمل و
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 439
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٣٩