كه هنوز در زمان وى در كليساها محفوظ بوده تنظيم كرده است و پسرش آثار پدر را خلاصه نمود ولى خود كتاب بزرگى شد كه اكنون موجود است » . بروكلمان در پايان افزوده است : « وى گويا اطلاعاتى از عيوب و نقاط ضعف بنى اميه به منشى مهدى مىداد و كاتب مزبور آن اطلاعات را در جواب حملات و اتهامات امويهاى اسپانى منتشر مىكرد : هشام به همين سبب مورد توجه و التفات مهدى خليفه قرار گرفت . راجع به بتپرستى و مذهب اعراب در دوران جاهليت اطلاعات گرانبهايى از وى به ما رسيده است و چون خود مسلمانى معتقد بود ، نام و عنوان اين كتاب را بتشكنى گذاشته است » . 50
استاد محمد جواد مشكور عقيده دارد : « ابن الكلبى از پيشروان علم انساب و اخبار و تاريخ عرب قبل از اسلام است و او را قريب صد و چهل تصنيف بود ( الفهرست ص 104 ) و علماى حديث او را متهم به ضعف و كذب قول كردهاند و اكثر ايشان روايات رسيده از او را درباره حديث پيغمبر و تفسير ترك كردهاند ، اما در علم اخبار و انساب معترف به دانش او بودهاند » . 51
اين سخن با قضاوت دقيق محمد ابو الفضل ابراهيم همخوانى دارد . وى درباره طبرى مىنويسد : « به تفاسيرى كه مورد وثوق نباشند نگاه نكرده و از كتاب محمد بن سائب كلبى و مقاتل بن سليمان و محمد بن عمر واقدى چيزى ياد نكرده ، زيرا نامبردگان در نزد او مشكوك بودهاند ، ولى هرگاه مىخواست چيزى از تواريخ و سير روزگاران عرب متذكر شود جز به اقوال ايشان رجوع نمىنمود » . 52 نلدكه كه در منبعشناسى تاريخ طبرى داراى تحقيقات عميقى است ، در اين باب مىنويسد : « طبرى در نقل حوادث اين دوره از اخبار ديگرى نيز استفاده كرده است كه از منابع ايرانى نيست . سند اصلى طبرى در تاريخ پادشاهان حيره كه با تاريخ ايران پيوند بسيار نزديكى دارد هشام بن محمد معروف به ابن الكلبى است . اين مرد مانند پدرش محمد بن سائب كلبى ( متوفى در 64 ) در جمع اخبار پراكندهء تاريخ قديم عرب بالاترين خدمت را كرده است . اگر چه انتقاد جديد تاريخى موافق روش تنظيم دلبخواهى اين دو شخص نيست .
از ميان نوشتههاى متعدد كوچك و بزرگ ابن كلبى ( الفهرست ص 96 ببعد ) بعضى را مىتوان پيدا كرد كه ظاهرا مأخذ بعضى قسمتهاى مربوط در طبرى بوده است . قسمتهايى
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 436
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٣٦