كتاب چهارم ( عصر بنى اميه )
قدرتمدارى معاويه ، صلح امام حسن ( ع ) ، وقايع دوران معاويه ، سلطنت يزيد ، قيام حسين بن على ( ع ) و ماجراهاى پس از شهادت ، حركتهاى شيعيان ، جنبش خونخواهى مختار ثقفى و ديگر رويدادهاى خلافت بنى اميه ابواب اين كتاب را تشكيل مىدهند .
كتاب پنجم ( عصر بنى عباس )
اين بخش از ايجاد خلافت عباسيان و زمامدارى آنان ، آغاز مىشود و پس از ذكر احوال خلفاى دوره اول عباسى ، و ماجراهاى هارون و مأمون و ولايتعهدى امام رضا ( ع ) و ديگر وقايع عالم اسلام ، دامنه سخن تا سال 302 هجرى گسترش مىيابد . نگاهى به فهرست كتاب تاريخ الرسل و الملوك و ذيل المذيل وسعت و عمق پژوهش تاريخى طبرى را آشكار مىسازد . 47
3 - منابع و مآخذ تاريخ طبرى
در اين مورد محققان و پژوهندگان آثار طبرى بويژه مورخانى كه در تاريخ الرسل و الملوك تفحص كردهاند ، بتفصيل سخن گفتهاند ، كه گاه در برداشتها و ريشهيابيها و منبع شناختى آنان ، اختلاف رأى و نظر ديده مىشود .
مرحوم ملك الشعراء درباره برخورداريهاى طبرى مىنويسد :
« به نظر مىرسد كه از كتب ساير ملل نيز استفادههايى كرده باشد و اگر هم مورخين قبل از وى و مترجمين فاضل قديمتر ، اين خدمات را انجام داده و براى او آماده ساخته باشند ، چون آن كتب به دست ما نرسيده ، و ما آن اخبار را در تاريخ اين مرد مىخوانيم ، فضيلت گرد آوردن آنها را ناچار به دو نسبت مىدهيم » همو اضافه مىكند : « از طرف ديگر مىبينيم كه مورخين ديگر مانند مسعودى و حمزه و ابو ريحان و يعقوبى و ابن مسكويه و دينورى هم زحماتى كشيده ، اسناد مفيدى براى ما به وديعه نهادهاند ، ليكن هيچ يك به قدر محمد جرير رنج نبرده و به قدر او اطلاع وافر خاصه در قسمت ساسانيان براى ما به جاى ننهادهاند » . 48