محمد بن محمد بلعمى ، وزير دانشمند منصور بن نوح سامانى ، به سال 352 ق ، با تغييراتى اندك چون حذف نامهاى راويان و گاه روايتهاى متعدد و انتخاب يك روايت مورد قبول ، به زبان فارسى درآمد و در جامعه فرهنگى فارسى زبانان به دلايل متعدد ، جايگاهى ويژه يافت 38 . تاريخ بلعمى ( - ترجمه طبرى ) چندين بار به زبان تركى ترجمه شده و مجامع علمى عثمانى و تركى از آن استقبال كردهاند 39 . تاريخ بلعمى مجددا از زبان فارسى به زبان عربى نيز برگردانده شده و به علت سهولت و اختصار مورد توجه فراوان قرار گرفته است . 40
نخستين اروپايى كه با طبرى و آثار او آشنايى يافت ، ارپنيوس
suineprE
يا
eprE'D samohT
( 1584 - 1624 م ) ، مستشرق هلندى است . وى كه به زبان عربى و معارف اسلامى علاقهمندى پيدا كرده بود ، خلاصه تاريخ طبرى ابن الآمد ( جرجيس نصرانى معروف به مكين بن عميد متوفاى 671 ق / 1273 م ) را به زبان لاتين ترجمه كرد و اروپائيان را ، با هرودت عالم اسلام آشنا ساخت . 41
اندكى بعد در سال 37 - 1835 م / 1246 - 1250 ق متن ديگرى كه قسمتى از تاريخ طبرى بود ، در اروپا توسط كزه گارتن
) netraG esoK (
انتشار يافت ، و در سالهاى 1867 - 1874 م / 1283 - 1291 ق ترجمه تاريخ طبرى ( - بلعمى ) ، توسط زوتنبرگ
) . H grebnetoZ (
به زبان فرانسه در چهار جلد منتشر شد و جهان غرب بيش از پيش با تاريخنگارى مسلمانان آشنا گرديد . نولدكه
) ekedleoN (
مستشرق نامدار آلمانى نيز بخش ساسانيان تاريخ طبرى را به زبان آلمانى ترجمه كرد و با مقدمه و حواشى با ارزشى انتشار داد . تا اينكه پژوهشگر برجسته ، دخويه
) eyogeD (
با كمك گروهى از دانشمندان و خاورشناسان اروپايى چون بارت
) htraB (
، نلدكه
) ekedleoN (
، لوت
) htoL (
، ديونگ
) gnojeD (
، پريم
) mmirP (
، توردبيك
) okcebrohT (
، فرانكل
) leknarF (
، گوئيدى
) idiuG (
و مولر
) relleuM (
، با فراهم آوردن نسخههاى متعدد ، از سال 1876 م تا 1901 ، همت گماشتند و متن كامل تاريخ الرسل و الملوك را در سيزده جلد همراه با مقدمه و تعليقات و فهرستهاى فراوان به زبان لاتين ، انتشار دادند . 42
پس از آن ، دانشمندان عرب بر پايه كارهاى دخويه و نسخههاى نويافته و استدركات جديد علمى ، چاپهاى متعددى از تاريخ طبرى فراهم آوردند . حتى ذيلهاى