هم از روش و طرز عمل خود پرده برنمىداشتهاند ، و تا اين امر روشن نشود جاى اين تعجّب همواره باقى خواهد بود كه با آن عدم امكانات ، چگونه به اين همه توفيق و دقّت علمى دست مىيافتهاند .
جامعيّت و عظمت تفسير كبير طبرى از يك طرف ، و دقّت علمى و انصاف ابو الفتوح از طرف ديگر ، موجب آمده است كه با وجود اختلاف مذهب و مشرب فقهى ، هيچگاه شيخ از اين كتاب غافل نماند و در موردهاى متعدّد ، حتّى آنجا كه مسائل كلامى ظريف و مورد اختلاف فرق و مذاهب در پيش است ، از نقل آراء طبرى - و اگر لازم شد نقد آنها - تن نزند . البتّه بايد انصاف داد كه وسعت مشرب و پرهيز ابرامآميز طبرى از تعصّبات رايج آن زمان ، كه وى را تا حدّ طرد از تسنّن و حتّى انتساب به تشيّع مورد ملامت قرار داده 2 ، بيشتر از هر مفسّر عامّهء ديگر او را به دايرهء علاقه و آشنايى شيعه نزديك كرده است و سبب شده كه افراد بىتعصّبى از اماميّه همچون شيخ ابو الفتوح رازى با گشادهدلى و گشادهرويى تمام آراء او را مورد استفاده قرار دهند .
هماكنون موارد متعدّدى ، از تصريح به نام و نشان گرفته تا استفادهء تلويحى و نقل به مضمون بدون ذكر نام - كه نزد پيشينيان در فرهنگ اسلامى معمول بوده است - ، پيش روى من است و مسلّم مىدارد كه شيخ هم در تفسير كبير طبرى غورى داشته و بسيارى از نكات اساسى آن را حفظ بوده و هم در حين تأليف تفسير خود عند الاقتضاء با دقّت بيشترى بدان رجوع مىكرده است . و بنده بر سر آنم كه درين مجال كوتاه به راههاى استفاده و شيوههاى بهرهگيرى شيخ ابو الفتوح رازى از اصل جامع البيان فى تفسير القرآن اثر محمّد بن جرير طبرى اشارهاى بكنم .
از يك جهت كلّى بايد گفت كه ابو الفتوح به دو گونهء غير مستقيم و مستقيم از تفسير طبرى بهره برده است ، به اين معنى كه يا بدون ذكر نام - و اى چه بسا كه اتّفاقى و چنانكه رسم قدما بوده است - مطلبى را از آن اقتباس كرده و يا به طور مستقيم و با غرض و هدفى معيّن و با تصريح نام موضوعى را به عين يا نزديك به عين اصل نقل مىكند .
پيدا كردن موارد نوع اوّل و اظهارنظر قطعى در كمّ و كيف آنها با توجّه به حجم زياد هر دو تفسير مستلزم مطالعهاى عميق و تطبيقى است كه از حوصلهء ما و اين مقال بيرون است . و چون به هنگام مقابلهء مجلدات پيشين ابو الفتوح به اين امر توجّه چندانى نداشتيم
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 323
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٣٢٣