در فرازهاى مواجهه طولانى پيامبر و مؤمنان با مشركان ، نازل و ابلاغ مىگرديد همه و همه حكايت از اعجاز قرآن و تثبيت كنندهء الهى بودن اين پيام مىبود ، و اين همه در پرتو نزول تدريجى چهره مىگشود .
آيهها و سورههاى مكى و مدنى
اهتمام مسلمانان در شأن قرآن چنان بود كه مكانها و زمانهاى نزول آيات و حوادث مقارن با نزول آنها همچون جنگ و صلح و سفر و حضر و . . . را ثبت و ضبط مىنمودند . اين نكته ارزشمند امروز مىتواند مددكار ما در بازشناسى ناسخ از منسوخ ، مبيّن از مجمل و زمينهساز فهم مناسبتر قوانين اجتماعى و فردى اسلام باشد .
در مفهوم مكى و مدنى دو ديدگاه معروف وجود دارد :
1 - مكان نزول :
يعنى آيات و سورى كه در مكه و اطراف آن نازل شده است ، مكى و آنها كه در مدينه و حوالى آن فرود آمده است ، مدنى است . لكن به حسب اين قول آياتى كه در مسافرتهاى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله و سلّم به خارج از مكه و مدينه و قلمرو آن دو نازل شده ( همانند معراج و تلقى آيه 45 زخرف در بيت المقدس و مسافرت تبوك و نزول آيه 42 توبه آن طور كه نامبردار شده است ) خارج از اين تقسيم قرار مىگيرد .
2 - زمان هجرت :
بدين معنا كه آيات قبل از هجرت ، مكى و آياتى كه پس از هجرت پيامبر اكرم به مدينه وحى شد مدنى محسوب است . بر حسب اين نگرش كه مورد پذيرش دانشمندان تفسير و علوم قرآنى واقع شده و معيار جامعترى است ، آياتى همانند :
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ . . .
،
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ . . .
« 1 » كه در حجّة الوداع نازل شده ، مدنى شمرده مىشود .
هامش
( 1 ) مائده / 3 .