بر اساس اين نگرش ، سرشت هر انسانى هم خاستگاه الهى و متعالى است و هم تمايلات طبيعى پست ، تا خود به كدام سوى گام نهد :
وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها
. « 1 » از آنجا كه آفرينش جهان و انسان ، حكيمانه و هدفمند است ، عالم هستى ظرف كنش و واكنش است ، و افزون بر سراى آخرت ، در همين صحنه نيز هر كسى دستاورد تلاش و نيك و بد رفتار و انگيزههاى خويش را دريافت مىكند :
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
« 2 » ،
إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها
« 3 » ،
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
. « 4 »
بر خلاف كتب مقدس دينى و مكتوبات انسانى كه بخش اصلى حيات انسان يعنى معاد را در بوته نسيان سپرده و جايگاه روشنى براى آن ترسيم نكردهاند ، تصوير حيات ابدى و معاد شناسى در قرآن يك برجستگى ويژهاى يافته و قريب يك سوم آيات قرآن كريم به اين موضوع سرنوشت ساز اختصاص يافته است . در پرتو بقاى روان فنا ناياب انسان ، صحنههاى حيات برزخى و رستاخيز نهايى به شكلى اعجاب انگيز و غفلت زدا مطرح شده ، و بازيگران و صحنه گردانان كمدىهاى شور انگيز و هيجانزا و تراژديهاى غم بار ، آنسان به نمايش نشسته و هشدار بخش و ترغيبگر است كه در هيچ متن ديگرى سابقه و لاحقه ندارد :
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها . وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها . يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها . يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ . فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ . وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
. « 5 »
هامش
( 1 ) شمس / 7 - 8 . به تعبير مولانا :در جهان دو بانگ مىآيد به ضد * تا كدامين را تو باشى مستعد( 2 ) نجم / 39 .
( 3 ) اسراء / 7 .
( 4 ) انعام / 164 .
( 5 ) زلزلة / 1 - 8 .