نفى آن ناتوان است ، بلكه از سخن گفتن دربارهء آن نيز عاجز است . سيد قطب پس از آن كه بحث از ملائكه و موارد مشابه آن را غيب الهى مىنامد « 1 » كه خداوند علم آن را به خود اختصاص داده است ، توضيح مىدهد كه « قدرت بر ادراك و احاطه به آن ، به او [ بشر ] عطا نشده است » . « 2 » او در تفسير آيهء
« وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ »
« 3 » دربارهء غيب توضيح مىدهد : قرآن كريم اين حقيقت را بيان مىكند كه غيبى وجود دارد ، اما به كليدهاى گشودن اين رازهاى غيبى ، تنها خداوند عالم است . سيد براى اين كه نشان دهد كه اين ناآگاهى انسان طبيعى است ، تصريح مىكند كه انسان تنها بهرهء اندكى از علم برده است . از نظر او محدودهء فعاليت عقل بشر ، شناخت برخى قوانين حاكم بر نظام هستى است و به راز سنتهاى الهى - كه هرگز دگرگونى نمىپذيرد و براى انسان همچنان ناگشوده است - نفوذ نمىكند ، و اين همه ، همچنان مجهول خواهد ماند . آن گاه به برخى مصاديق غيب اشاره كرده ، ايمان به ملائكه را از جملهء موارد آن مىنامد . « 4 »
سيد قطب در تفسير سورهء احقاف به بحث از جن مىپردازد و سخن از آنها را به آيات قرآن محدود كرده ، علت آن را چنين توضيح مىدهد كه انسان را توانايى آن نيست كه بر اين حقيقتى كه خداوند بيان فرموده ، چيزى بيفزايد . او براى روشن ساختن اين حقيقت كه علم بشر محدود است ، به مجهولات بسيارى كه در برابرش قرار دارد ، اشاره كرده ، مىنويسد :
بسيارى را كشف خواهيم كرد ، و بسيارى را خواهيم دانست . راز شگفتىهايى از هستى و ابعاد آن براى ما گشوده خواهد شد . . . اما همچنان در محدودهء تعيين شده براى دانش بشر و قول خداوند ،
« وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا »
باقى خواهيم ماند .
معرفتى كه در مقايسه با اسرار و ناپيدايىهاى جهان هستى كه تنها ، آفرينندهء آن ، بدان آگاه است اندك نيست . . . در اين صورت ، ما نمىتوانيم به وجود چيزى يا نفى آن . . . از عالم غيب ، كه براى ما ناشناخته است ، و از نيروها و رازهاى اين هستى ، مطمئن باشيم ؛ تنها به اين دليل كه از محدودهء معمول عقلمان و تجارب مشهودمان خارج است . ما هنوز همهء اسرار جسممان ، نيروهاى آن و
هامش
( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 1042 ؛ ج 1 ، ص 59 .
( 2 ) . همان ، ج 1 ، ص 59 .
( 3 ) . و كليدهاى غيب ، كه كسى جز او آنها را نمىداند ، نزد او است . سورهء انعام ، آيهء 59 .
( 4 ) . فى ظلال القرآن ، ج 2 ، ص 1113 و 1114 .