و روز هنگام فرا رسيدن تابستان و امتداد يافتن ، در شب وارد مىشود . « 1 » در تفسير آيات 29 سورهء لقمان ، « 2 » 6 سورهء حديد ، « 3 » 27 سورهء آل عمران ، « 4 » 6 سورهء يونس « 5 » و 13 سورهء فاطر « 6 » كه مضمونى مشابه دارند با عباراتى مشابه همين توضيح را تكرار مىكند و از علت علمى پديد آمدن آن سخن به ميان نمىآورد . و در تفسير آيات 5 سورهء صافات ، « 7 » 17 سورهء الرحمن « 8 » و 40 سورهء معارج « 9 » نيز كه به تعدد مشرق و مغرب اشاره كردهاند ، مانند مورد قبل به اختصار مىگذرد .
سيد در توضيح آيهء
« وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ . . .
إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ »
« 10 » مىنويسد كه هيچ جنبدهاى نيست كه روى زمين حركت كند ( و اين شامل تمام موجودات زنده از قبيل حشرات ، درندگان و چرندگان مىشود ) و هيچ پرندهاى نيست كه با دو بالش در هوا پرواز نمايد ( و اين شامل هر پروازكنندهاى از قبيل حشره و پرنده و امثال آن مىشود ) و هيچ جاندارى بر روى اين كرهء خاكى نيست مگر آن كه از زمرهء امتى سازمان يافته باشد .
او امت بودن آنها را بدين معنا مىداند كه داراى ويژگىهاى يك سان و نيز روش مشابهى براى زندگى كردن باشند . و وجه تشابه آنها را نيز به امت انسانى از همين جهت مىداند . « 11 » آيا اين سخنان مىتواند معناى
« أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ »
را برساند ؟ اين تنها ، نظامدار بودن زندگى آنها را مىرساند ، نه امت بودن آنها را . آيا علم نمىتواند ما را در دركى بهتر از مفهوم آن يارى دهد ؟
مفسر فى ظلال القرآن در تفسير آيهء
« وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً »
« 12 » گفتارى نسبتا مفصل
هامش
( 1 ) . فى ظلال القرآن ، ج 4 ، ص 2439 .
( 2 ) . همان ، ج 5 ، ص 2796 .
( 3 ) . همان ، ج 6 ، ص 3481 .
( 4 ) . همان ، ج 1 ، ص 384 و 385 .
( 5 ) . همان ، ج 3 ، ص 1765 .
( 6 ) . همان ، ج 5 ، ص 2935 .
( 7 ) . همان ، ص 2983 .
( 8 ) . همان ، ج 6 ، ص 3452 .
( 9 ) . همان ، ص 3703 .
( 10 ) . و هيچ جنبندهاى در زمين و پرندهاى . . . نيست مگر آن كه همانند شما امتهايى هستند . سورهء انعام ، آيهء 38 .
( 11 ) . فى ظلال القرآن ، ج 2 ، ص 1080 .
( 12 ) . و خواب شما را استراحتى ( و وقفهاى در تحرك شما ) قرار داديم . سورهء نبأ ، آيهء 9 .