قرآن بشر را به تفكر در طبيعت دعوت مىكند و عهدهدار فراهم آوردن زمينهء فعاليت و شكوفايى آن هم مىشود . اسلام مىكوشد نظامى براى زندگى بر پا دارد كه به انسان اين اجازه را بدهد تا همهء توانايىهايش را به كار گيرد ؛ از جملهء اين توانايىها ، توان عقلى او است كه پس از آن كه آن را در راه راست قوام بخشيد ، ميدان را براى او باز مىگذارد تا با تحقيق علمى ، تجربه اندوزى و آزمايش به نتيجه برسد . « 1 »
علاوه بر اين ، قرآن روش درست انديشيدن را نيز به او مىآموزد « 2 » و آن را از بندهاى خرافه و اسطوره و خيال مىرهاند . « 3 » از اين مرحله به بعد ، عقل را آزاد مىگذارد تا در طبيعت به تحقيق و تجربه بپردازد . او مىگويد : مجال بحث از حقايق تجربى ، در بحث از قرآن نيست ؛ زيرا قرآن ، آن را به عقل بشرى واگذارده است « 4 » تا در نهايت آزادى در آن به فعاليت و تحقيق بپردازد و به نتايجى كه از راه اين تجربه به دست آورده ، پايبند باشد . « 5 » از نظر او حوزهء علم و تحقيق و تجربه ، جاى پژوهش و مناظره ، اشتباه كردن و درست يافتن است . « 6 » عقل بشر بنيان خلافت او در زمين است كه به طور تكوينى بدان مجهز گرديده است . « 6 »
علم در عرصهء تفسير
سيد قطب با وجود اين همه اعتبار و ارزشى كه براى علم در حيات انسان قائل است و آن را اساس خلافتش در زمين معرفى مىكند ، اما در عرصهء تفسير آيات قرآن ، آن را قابل اعتماد نمىداند . او در تعليل اين عقيده مطالب علمى را به دو دسته تقسيم مىكند :
اول ، حقايق علمى ، و آن را مطالبى توصيف مىكند كه به نظر خود انسان از راه تجربهء قطعى حاصل شده است . « 8 »
دوم ، نظريهها و فرضيهها ، كه از جملهء آنها مىتوان از همهء نظريههاى مربوط به
هامش
( 1 ) . فى ظلال القرآن ، ج 1 ، ص 181 .
( 2 ) . همان ، ج 2 ، ص 721 ؛ نيز ر . ك : ج 1 ، ص 181 ؛ ج 2 ، ص 806 - 808 ؛ ج 4 ، ص 2376 .
( 3 ) . همان ، ج 4 ، ص 1858 .
( 4 ) . همان ، ص 2376 .
( 5 ) . همان ، ص 1858 .
( 6 ) همان ، ج 1 ، ص 181 .
( 8 ) . همان ، ج 1 ، ص 182 .