صَافَّاتٍ . . . »
« 1 » دربارهء پرواز پرندگان و شيوهء تربيت جوجههايشان توضيح مىدهد . « 2 »
اگر در آيهاى به تفكر دربارهء خلقت خداوند دعوت شده باشد ، آن را مستمسك مناسبى مىيابد تا به طرح هرگونه بحث علمى بپردازد . در تفسير آيهء
« أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ »
« 3 » بحث احضار روح را مطرح مىكند . « 4 » در تفسير آيهء
« الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ . . .
وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . »
« 5 » براى نماياندن گوشهاى از شگفتىهاى پايان ناپذير زمين ، از نمك ، تركيب و فوايد آن مىگويد . « 6 » و يا عبارت
« تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ »
« 7 » را بهانهء ورود به مباحث علمى قرار مىدهد . « 8 » و حتى در تفسير آيهء
« . . . وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ »
« 9 » به مناسبت قسمت پايانى آيه ، به اختراعات جديد بشر در زمينهء وسايط نقليه اشاره مىكند . « 10 »
در برخى موارد ، كافى است كه در آيه از حمد و شكر خداوند و رحمت و رأفت او سخن گفته شده باشد تا صاحب تفسير جواهر وارد بحث مفصل علمى شود . او با تفسير
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
تفسير را شروع مىكند و مىگويد : خواننده در آغاز ، به اسم خداوند رحمان تبرك مىجويد كه نعمت دهندهء مهمترين نعمتها ، همچون آسمانها ، زمين ، سلامتى و عقل است . و سپس به برشمردن آثار رحمت خداوند پرداخته ، به زندگى مورچه ، عنكبوت و زنبور اشاره مىكند . « 11 »
صاحب تفسير جواهر به بيان مطالب علمى ، آن چنان اهتمام مىورزد كه در پى
هامش
( 1 ) . و پرندگان بال گشوده . . . . سورهء نور ، آيهء 41 .
( 2 ) . الجواهر ، ج 8 ، ص 143 - 145 ؛ ج 1 ، ص 146 ؛ ج 2 ، ص 82 - 86 ؛ ج 6 ، ص 35 - 43 ؛ ج 7 ، ص 87 - 159 ؛ ج 8 ، ص 136 ؛ ج 10 ، ص 199 ؛ ج 15 ، ص 199 - 254 ؛ ج 17 ، ص 23 - 136 ؛ ج 25 ، ص 118 - 140 .
( 3 ) . آيا در وجود خودشان نمىانديشند . . . . سورهء روم ، آيهء 8 .
( 4 ) . الجواهر ، ج 15 ، ص 20 - 25 .
( 5 ) . كسانى كه خدا را ياد مىكنند . . . و در مورد آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند . سورهء آل عمران ، آيهء 191 .
( 6 ) . الجواهر ، ج 2 ، ص 207 - 210 .
( 7 ) . هر كه را خواهى ، بيشمار روزى مىدهى . سورهء آل عمران ، آيهء 27 .
( 8 ) . الجواهر ، ج 2 ، ص 81 - 86 .
( 9 ) . و اسبان و استرها و خرها ( را آفريد ) تا بر آنها سوار شويد و زينتى ( تجملى ) باشند و آن چه را نمىدانيد ، مىآفريند . سورهء نحل ، آيهء 8 .
( 10 ) . الجواهر ، ج 8 ، ص 96 - 99 .
( 11 ) . همان ، ج 1 ، ص 3 .