ادبى ، حديثى ، تفسيرى « أمالى » برخى از آيات متشابه را تفسير نمود . صاحب تبيان نيز اقوال تفسيرى و كلامى سران معتزله را نقل و آنها را جرح يا تأييد كرده است و حتى در مقدمه ، روش تفسيرى برخى از ايشان مانند : ابو مسلم محمد بن بحر و رمّانى را ستوده است . گستردگى نقل گفتههاى ايشان در ردّ اقوال أشاعره يا اثبات و تأييد نظرات اماميه ، در جاى جاى تبيان مشهود است با اين وصف ، تبيان سيماى كلامى و كاملا متمايز از ديگر تفاسير كلامى را داراست ، با اين توضيح كه ساختار برجسته و ممتاز تبيان در دو محور اساسى جلوهگر است :
1 - فراگيرى در علوم قرآنى ( قرائت ، ناسخ و منسوخ ، اعراب ، اسباب نزول و غيره . )
2 - پاسخ به مطاعن ملحدين و مبطلين و منحرفين و اثبات اصول و فروع مذهب حقه اماميه با استناد به قرآن و براهين استوار عقلى و نقلى .
اين اهتمام ، در تقسيم روش گزيده مفسر ، قابل توجه و دقت است . مفسر نامور ما در پيشينه نخستين تبيان ، روش كلى خود را در تفسير چنين ترسيم مىكند :
« شنيدهام كه از ديرباز تا حال ، دوستان ما اظهار تمايل مىكردند كه تفسيرى شامل فنون مختلف علوم قرآن و نيز پاسخى به گفتههاى معاندان و منحرفان و گمراهان باشد تأليف گردد تا در آن عقايد حقه اماميه مطرح شود و نسبتهاى نادرست مخالفان را مردود سازد . »
بنابراين ، مرحوم شيخ در اين مباحث ، دو هدف ردّى و اثباتى را دنبال مىكند .
وى در راستاى تفسير كلامى ياد شده ، شالوده عقايد كلامى مذهب شيعه را ( در بعد اثباتىو اشاعره و معتزله را غالبا ( در بعد ردّى ) ، در اين تفسير بيان داشته و از هرگونه تأويلات نادرست و غير معقول اجتناب نموده است . ايشان بر پايهء كتاب و سنت صحيح و عقل سليم آراء و نظرات مخالفين را ابطال و ديدگاههاى اصولى و فروعى شيعه را با استناد به قرآن كريم و گفتار اهل بيت - عليهم السّلام - اثبات كرده است .
تبيان نه تفسير كلامى مانند مفاتيح الغيب فخر رازى است كه بسان دايرة المعارفى در علم كلام است ، 2 و به قول حاجى خليفه « فخر رازى تفسيرش را با اقوال حكما و فلاسفه پر كرده است و از شاخهاى به شاخهء ديگر پريده است ، 3 و نه
روش شيخ طوسى در تفسير تبيان ( فارسى ) — صفحة 158
مساهمون: اكبر ايرانى قمى
ص١٥٨