سخن در مورد سورهء براءة ( توبه ) گذشت و ديديم كه چگونه در آن بسمله ذكر نگرديده است ولى در اينجا بايد اين را اضافه كنيم كه چون گفته شده بسم اللّه آيهء رحمت و امان است و در آغاز سورهء براءة امانى براى كفار نبوده و به همين دليل بسم اللّه در آغاز آن قرار نگرفته ، بعضى چنين استنباط كردهاند كه عرب بهنگام صلح آن را در آغاز نامهها مىنوشته و چون عهد را مىشكستند آن را نمىنوشتند « 9 » و باز به همين مناسبت كسانى دو سورهء توبه و انفال را كه در ميان خود بسمله ندارند يكى گرفته و شمارهء سورههاى قرآنى را 113 دانستهاند « 10 » . همچنين گفتهاند كه طاوس و عمر بن عبد العزيز دو سورهء الضحى و الم نشرح را بدون بسمله در يك ركعت نماز مىخواندند « 11 » .
در اينكه آيا بسمله در هر سورهء قرآنى آيتى مستقل و كامل است اختلافى پيش آمده و اين اختلاف مدت درازى مورد كنكاش و گفتگوى دانشمندان اسلامى قرار گرفته و بخصوص تا قرن هفتم و هشتم هجرى اين مباحثات سخت گرم بوده است .
شيعيان و قراء و فقهاء كوفه و مكه آن را در هر سورهاى آيتى مستقل و كامل دانستهاند « 12 » ولى شافعى و ديگران آن را تنها در سورهء فاتحه آيتى مستقل و كامل شمردهاند . و در ساير سورهها جزء آيهء اول هر سوره گرفتهاند « 13 » . كسانى هم حتى در فاتحه بسمله را آيتى مستقل و كامل نگرفته و آن را جزئى از آيهء بعدى دانستهاند « 14 » .
آنها كه بسمله را در سورهء فاتحه آيهء كامل نمىشمارند بر كلمهء « عليهم » اولى توقف كرده و آن را پايان آيه مىدانند . اما كسانى كه بسم اللّه را آيهاى جداگانه به حساب مىآورند توقف بر « عليهم » اولى را روانشمرده و تا آخر سوره را يك آيه
هامش
( 9 ) دمياطى : اتحاف فضلاء البشر : 121 .
( 10 ) الاتقان 1 : 65 نوع 19 .
( 11 ) سيرهء حلبيه 1 : 283 .
( 12 ) ابو الفتوح رازى 1 : 26 ، بيضاوى 1 : 3 و 4 ، فتح القدير 1 : 7 ، اتحاف فضلاء البشر : 119 ، احاديث در اين باره را سيد شرف الدين عاملى در « مسائل فقهيه : 16 - 27 » گرد آورده و نيز مراجعه كنيد :
صحيح مسلم 2 : 9 ، سنن بيهقى 2 : 37 ، 40 ، 43 - 50 ، 61 ، حرّ عاملى : الوسائل كتاب الصلاة ، كنز العمال 2 : 289 و 4 : 95 - 96 ، ترتيب مسند الامام الشافعى 1 : 78 ، 80 .
( 13 ) بيضاوى 1 : 2 ، ابو الفتوح رازى 1 : 26 ، اتحاف فضلاء البشر : 119 .
( 14 ) فتح القدير 1 : 7 ، ابو الفتوح رازى 1 : 26 ، مجمع البيان 1 : 18 .