مىكرد . تلاوت آيهاى از قرآن بر دلش مىنشست و تا ژرفاى روانش اثر مىگذاشت .
از دل و جان شيفتهء كلام الهى بود و براستى به آن ايمان داشت . اضافه كنيم بر اين ذوق و شيفتگى ، آنچه اول گذشت و آن حافظهء غريب و شگفتىآور آنها بود . مردمى « امّى » كه همه چيز زندگى را به حافظهء خود سپرده و از آن باز مىخواستند . قرآن نوشته ، براى آنها حكم تذكار و يادآورى را داشت . با كلمه كلمهء آن مأنوس بودند و حرف حرف آن را مىشناختند . شبى نبود كه قسمتى از آن را كسى از مسلمانان نخواند و روزى نمىگذشت كه مسلمانان آن روز آياتى از كلام خدا بر زبان نياورده باشد . حتى كار تلاوت و حفظ و تمسك به آيات قرآنى بدانجا مىكشيد كه پارهاى از مردم سخن عادى و روزانهء خود را نيز به آيات قرآنى زينت مىبخشيدند و چه بسا كه همهء مطلب خود را با آيات آسمانى بيان مىكردند .
چنين بود كه در آغاز كار ، نيازى به نقطه و زبر و زير احساس نمىشد . تسلّط آنها بر زبان و احاطهء كاملى كه بر آن داشتند ، موجب گشت كه در قرنها بعد ، هنوز دانشمندانى يافته شوند كه زبر و زير گذاشتن خط را اهانتى به خواننده تلقى كنند و جز در موارد خاص و بسيار ضرورى ، از آن اجتناب ورزند .
ولى جهان اسلام ، تنها دنياى عرب نماند . دسته دسته و گروه گروه ، مردم ملل مختلفه و انسانهاى شيفتهء خداشناسى و آزادگى به آن روى آوردند . از همان سالهاى اوليهء پيدايش اسلام ، ايرانى و قبطى ، ارمنى و آرامى ، ترك و تاجيك ، خيل خيل و گروه گروه به اين سرچشمهء فياض و منبع ازلى سعادت ، هجوم آوردند . اينها عرب نبودند ، بيگانه و عجم شمرده مىشدند . چه بسا كه فرسنگها از زبان عرب بدور بودند و در همهء عمر يك كلمهء عربى هم نشنوده بودند . ولى به خواندن قرآن و نماز و دعاى خود التزام داشتند . براى اينها دربايست بود كه قرآن را بياموزند و نگفته خود پيداست كه اين كار چه كار مشكل و توانفرسائى بوده است . خطى بيگانه ، آن هم بدون نقطه و زبر و زير و پارهاى از حروف ! اين بود كه در خواندن لغزش فراوان گشت و اشتباه و غلط پيش آمد . چه بسا كه اين لغزشها از آغاز كار وجود داشته كه گويا عثمان تعبير به لحن مىكند و مىگويد : « لحنى كه در آن يافته شود عرب خود آن را اصلاح مىكند . » و يا چنين سخنى را به عمر نيز نسبت دادهاند و يا عايشه آن را خطاى نويسندگان شمرده است « 1 » .
هامش
( 1 ) كتاب المصاحف ابن داود : 32 ببعد ، المحكم فى نقط المصاحف ابو عمرو الدانى چاپ دمشق 1960 ص