گردانده ، حال بازماندهء مقتول يكى از اين دو كار را انتخاب كنند : يا گذشت يا خونبها » . مردى از اهل يمن پس از استماع اين خبر نزد پيغمبر رفته و درخواست كرد كه اين حديث براى او نوشته شود و پيامبر اجازه فرمود كه اين حديث را براى او بنويسند « 6 » . و نيز گفتهاند كه به عبد اللّه بن عمر اجازه فرمود كه هر چه از رسول ( ص ) مىشنود بنگارد « 7 » . و بعدها چون ابن عباس به مجالس علمى مىرفت الواحى بهمراه داشت كه سنّت و سيرت رسول را بر آن نوشته بود « 8 » . يادداشت كردن احاديث پيغمبر منحصر به ابن عباس نبود . عدهء ديگرى از صحابه نيز بودند كه صحيفههائى از زمان رسول خدا داشتند « 9 » .
اهتمام پيامبر را در مورد كتابت وحى ديديم ، ولى اين اهتمام تنها در مورد كتابت وحى نبود . عبد اللّه بن سعيد بن عاص مردى بود كه در خواندن مهارتى داشت و خوب هم مىنوشت . به همين جهت پيامبر در مدينه به او فرمود كه نوشتن را به ديگران بياموزد « 10 » . بيشتر گمان مىرود مساجد 9 گانهء مدينه در زمان رسول خدا « 11 » مركز تدريس و آموزش بود و نيز رسول خدا كودكان را مىفرمود كه در مسجد قبيلهء خود درس بخوانند « 12 » .
از معلمين و آموزگاران آن زمان اطلاعات زيادى نداريم ولى گه گاه در كتب قدما به آنها اشارههائى شده است « 13 » .
چنان كه يوسف پدر حجاج ثقفى امير عراق ، در طائف معلمى مىكرد . ولى شايد اين تعليم در زمان خلافت عمر بن خطاب بوده است . در زمان رسول خدا كار تدريس
هامش
( 6 ) پرتو اسلام 1 : 236 ، تقييد العلم خطيب بغدادى : 86 ، ارشاد السارى 1 : 168 ، عمدة القارى 1 :
567 ، فتح البارى 1 : 184 ، جامع بيان العلم ابن عبد البر 1 : 70 ، ترمذى 2 : 110 ، اسد الغابه ابن اثير 2 : 384 ، الاستيعاب ابن عبد البر 2 : 717 ، از مجموعة الوثائق السياسيه : 384 .
( 7 ) جامع البيان ابن عبد البر 1 : 71 ، مسند احمد 2 : 207 ، تأويل مختلف الحديث ابن قتيبه : 365 ، مستدرك حاكم 1 : 105 .
( 8 ) طبقات ابن سعد : ج 2 قسم 2 ص 123 .
( 9 ) دكتر صبحى صالح : علوم الحديث و مصطلحه : 23 ببعد .
( 10 ) الاستيعاب فى اسماء الاصحاب ابن عبد البر 2 : 366 حاشيهء اصابه ابن حجر چاپ مصطفى محمد سال 1358 .
( 11 ) دكتر حميد اللّه در صحيفهء همام ص 6 ح 5 ذكر مىكند .
( 12 ) تراتيب الاداريه كتانى 1 : 41 .
( 13 ) ابن قتيبه : المعارف : 547 ببعد .