است . « 3 » ولى اينها يك دستهء خاص و معينى نبودند . در ميان آنها بنى اسرائيل بودند كه عبرانى مىدانستند و نصارا هم بودند كه سريانى و يونانى و لاتينى مىدانستند .
حتى چنان كه در ذكر ورقة بن نوفل گذشت به ترجمه و كتابت كتب پيشين هم اشاره رفته است .
در مدينه هم نوشتن شايع بود و آموختن عبرانى و سريانى چنان كه در بحث « چرا زيد انتخاب شد ؟ » گذشت مرسوم بود . گذشته از مردان حتى در ميان زنان مكه و مدينه نيز كسانى بودند كه سواد داشتند . يكى از آنها خواهر عمر بن خطاب بود كه در داستان اسلام آوردن عمر ديديم و ديگرى شفاء دختر عبد اللّه عدويه از رهط عمر بن خطاب است كه نويسندگى مىدانست « 4 » .
البته اينها بنمونه ذكر شد و مسلما نظاير ديگرى هم داشته است . در اخبار اشارات زيادى است كه اهل كتاب تورات را بعبرانى مىخواندند و به عربى تفسير مىكردند « 5 » .
چنان كه گفتهاند مكه در آن هنگام يكى از مراكز بزرگ بازرگانى بود و براى مبادلهء پول و تنظيم حسابدارى داد و ستد خود ترتيبات خاصى داشت . قوافل بازرگانى بزرگى هميشه از مكه به شام و روم شرقى ( بيزانس ) و يا به سمت ايران حركت مىكرد . ثروتمندان و مالداران مكه با هم شركت مىكردند و قافلههاى بزرگى به اطراف مىفرستادند . هاشم جد بزرگ پيغمبر يكى از متنفذين مكه بود كه با هراكليوس ( هرقل ) امپراطور رم و نگوس امپراطور حبشه ارتباط داشت . حضرت خديجه گاهى كاروانى با دو هزار شتر كالا روانهء اطراف مىكرد . بازارهاى مختلفى كه در اطراف مكه تشكيل مىشد مجمع خطباء و شعراى بزرگ آن زمان بود كه با هم در انشاد شعر مسابقه مىگذاشتند . بهترين شعرى كه گزيده مىشد بخطى خوش نوشته شده و بر در كعبه آويخته مىگرديد كه « معلقات سبع » يا هفت آويخته از معروفترين آنهاست . وقتى اعلاميه معروف سران قبايل عليه پيغمبر اكرم تنظيم
هامش
( 3 ) سورهء انعام : آيهء 20 و 114 ، سورهء اعراف : آيهء 157 ، سورهء يونس : آيهء 94 ، سورهء شعراء : آيهء 197 ، سورهء نحل : آيهء 76 ، سورهء قصص : آيهء 51 و 52 سورهء شورى : آيهء 14 ، سورهء احقاف : آيهء 10 .
( 4 ) فتوح البلدان بلاذرى : 477 ، التاج الجامع لاصول احاديث الرسول 3 : 191 .
( 5 ) بخارى : تفسير سورهء 2 : 11 و اعتصام : 25 و توحيد 51 ، ابن ماجه : فتن 26 ، مسند احمد 4 : 160 ، 219 .