هستند و به قول نويسندهء معروف عرب : « اين كه كلام خدا قرآن و كتاب ناميده شده بدان سبب است كه هم به زبان بايد تلاوت شود و هم با قلم نوشته گردد . اين نامگذارى اشاره بدين حقيقت است كه كلام الهى بايد هم در ميان سينهها حفظ شود و هم در دل دفترها . زيرا تكيه بر حافظهء تنها ، بدون نوشتهاى كه همه بر آن اتفاق دارند و نسل به نسل بر آن تكيه زدهاند كافى نيست . همچنين اعتماد بر نوشتارى بدون عنايت به توافق حفّاظ قرآن كه با اسناد صحيح و متواتر نقل شده ، اعتبارى ندارد . همين اهتمام دوگانه بوده كه قرآن را از انقطاع سند و هر گونه تبديل و تحريف نگهدارى نموده است . » « 2 »
ذكر
ديگر از نامهاى قرآن « ذكر » است كه فرمود :
« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ »
. ( 15 : 9 )
اين مائيم كه ذكر را بر تو نازل كردهايم و خود نگهدار آنيم » ( و نيز 3 : 58 و 15 : 6 و 16 : 44 و 38 : 4 و غيره ) . ذكر ياد كردن است خواه به زبان باشد و يا به دل ، خواه به ادامهء حضور ذهن باشد و يا ياد آورى بعد از فراموشى . و چون قرآن ذكر خداست اين نام را نيز يافته است .
علاوه بر تسبيح خداوند و ياد كردن نام او ، اين كلمه به معانى مختلف زير نيز در قرآن آمده است : وحى ( 54 : 25 و 77 : 5 ) تورات ( 16 : 43 و 21 : 7 ) لوح محفوظ ( 21 : 105 ) طاعت ( 2 : 152 ) نماز جمعه ( 62 : 9 ) نمازهاى پنجگانه ( 2 : 239 ) بزرگوارى و شرف ( 21 : 10 و 23 : 71 و 43 : 44 ) آگاهى ( 18 : 83 و 21 : 24 ) به زبان ياد كردن ( 2 : 20 و 4 : 103 و 33 : 41 ) به دل ياد كردن ( 3 : 135 ) حفظ كردن و نگاهداشتن ( 2 : 63 و 3 : 103 ) پند دادن ( 6 : 44 و 7 : 165 و 36 : 19 ) انديشه كردن ، تفكر ( 38 : 87 و 81 : 27 ) بيان ( 7 : 63 و 38 : 1 ) توحيد ( 20 : 124 ) پيامبر ( 21 : 2 و 65 : 10 ) و لذكر اللّه اكبر ( 29 : 45 ) و ياد خدا بزرگتر است .
اگر خدا بنده را ذكر كند همه تفضيل است و تشريف ، رحمت است و مغفرت ،
هامش
( 2 ) النباء العظيم دكتر محمد عبد اللّه دراز : 12 .