گرديده كه نخستين بار آن ( در نزول ) در آيات سورهء مريم ديده مىشود . مسلّما فرامين الهى به صورت « و اذكر فى الكتاب » ياد آور در كتاب مريم را . . . ابراهيم را . . . موسى را . . . اسمعيل را . . . ادريس را ( 19 : 16 ، 41 ، 51 ، 54 و 56 ) مىتواند نشانهء آن باشد كه در هنگام نزول اين آيات ، وحىها به تعدادى رسيده بود كه عرفا اطلاق كتاب بدان روا باشد و مهمتر اين كه در اين هنگام يعنى حدود سال ششم بعثت و شش هفت سالى پيش از هجرت ، نوشتن آيات الهى چنان رايج بوده كه بدانها كتاب گفته شده است .
اصل قرآن در امّ الكتاب نزد خداوند است و بسى بلند پايه است كه دست كوتاه خرد بدان نمىرسد و پراگندگى و تفرقه بدان راه ندارد ( 43 : 4 و ببينيد 3 : 7 و 13 : 39 و 56 : 77 و 78 ) . وحى قرآن از اين « ام الكتاب » « 1 » نازل شده و خداوند از آن « نسخ مىكند و تأييد مىكند هر چه را كه بخواهد » ( 13 : 39 ) .
براى اين نسخهء اصلى ، نامهاى ديگرى هم خداوند ياد فرموده ، مانند لوح محفوظ ( كه از تغيير و تبديل و گزند محفوظ است ) ، كتاب مكنون ، كتاب مبين ، صحف مكرمه . همه يك دفتر هستند و آن نسخهء اصلى كتاب است . همه چيز در آن هست و از آنجا نازل مىشود ( 15 : 22 ) . امام جعفر صادق ( ع ) فرمود : « انّ اللّه كتب كتابا فيه ما كان و ما يكون . . . خداوند كتابى نوشت كه آنچه بوده و خواهد بود در آن است . » قرآن مجيد نيز از لوح محفوظ و علم ازلى خداوند آمده ( 85 : 22 ) . قرآن كريم مرتبهاى در كتاب مكنون دارد كه جز دست پاكان بدان نمىرسد ( 56 : 77 - 79 ) . اين كتاب تذكرهاى است براى هر كه پند گيرد . در صحف مكرّمهاى است كه بسى بلند مرتبه و پاك و منزّه است بدست سفيران با كرامت و پاكيزهء الهى ( 80 : 11 - 16 ) . كتابى است نوشته در رقّ منشور صحيفهء گشوده ( 52 : 2 و 3 ) .
قرآن به تمامى در لوح محفوظ نوشته شده و اين دفتر آسمانى نه تنها شامل تمام قرآن و كتب وحى پيشين است ، هر چند بعدها تحريف شده باشند ، بلكه هيچ ذرهاى در جهان هستى نيست كه خداوند نداند و در كتاب مبين ثبت نباشد ( 10 : 61 ) .
از جهتى اين كتاب مبين در رابطه با علم خداوندى است . هيچ جنبندهاى در زمين نيست جز اينكه روزيش بر خدا باشد . خداوند قرارگاه و آرامشگاه او را مىداند و همه
هامش
( 1 ) عرفاء عقل اول را از جهت احاطهاى كه به اشياء دارد به نحو اجمال « ام الكتاب » گويند ( شرح فصوص قيصرى 27 ) .