8 - جمع قرآن در زمان ابو بكر
نخستين جامع قرآن
اصولا گردآورى قرآن را در زمان رسول خدا « تأليف » و در زمان ابو بكر « جمع » ناميدهاند . حال ببينيم نخستين كسى كه پس از رسول خدا قرآن را چون دفترى در ميان دو جلد گرد آورد كه بود ؟
مىدانيم كه در زمان رسول خدا عدهاى بودند كه قرآن را جمع كرده بودند و شعبى شش نفر را نام برده بود . پس از رحلت رسول خدا ( ص ) نيز عدهاى بدين كار اشتغال ورزيدند كه در رأس آنها نام على ( ع ) قرار دارد . زيرا ، پس از رسول خدا ( ص ) ، على ( ع ) ردا به دوش نگرفت تا اين كه قرآن را جمع كرد . « 1 » هر چند بعضى اين جمع را به معنى « حفظ » جميع قرآن گرفتهاند ، « 2 » اما آن سخن تنها از ناحيهء شيعه گفته نشده ، بلكه در ميان روايات معتبر اهل سنّت نيز سابقه دارد . « 3 » ولى به هر انگيزهاى كه بوده نخستين اقدام رسمى را در اين باره ابو بكر به عمل آورد و به همين جهت نخست اقدام ابو بكر را مورد بحث قرار مىدهيم و پس از آن سراغ مصاحف ديگرى مىرويم كه در همان زمان رواج داشته است .
سدّى ( م 127 ه ) به چند طريق از عبد خير « 4 » نقل مىكند كه على ( ع ) فرمود :
هامش
( 1 ) بحار الانوار مجلسى 19 : ب 7 ص 11 ، ابن سعد 3 : 1 / 137 .
( 2 ) لامنس : معاويه 348 .
( 3 ) اتقان 1 : 204 نوع 18 ، اسد الغابه 3 : 234 ، مصاحف سجستانى 10 ، نولدكه : 191 .
( 4 ) عبد خير ظاهرا ، ابو عمارة بن يزيد همدانى كوفى از تابعين ( تهذيب التهذيب 6 : 23 ) و يا خيران بن همدان از اصحاب امير مؤمنان على ( ع ) ( المعجم رجال الحديث آقاى خوئى 9 : 297 ) و يا عبد الخير - الخيوانى ( رجال ابن داود 221 ، دانشگاه تهران 1342 ) است . به قول نووى بر ثقه بودنش اتفاق دارند . ر ك . تهذيب 375 ، ابن سعد 6 : 154 ، كبير بخارى 3 : 2 / 133 ، الكنى از دولابى 2 : 37 ، الجرح ابن ابى حاتم 3 : 1 / 37 ، ذيل طبرى 111 ، 120 ، تاريخ خطيب 11 : 124 ، رجال تبريزى 41 ، الف ، تهذيب عسقلانى 6 : 124 .