نوشته شود ، با اين كه اين نويسندگان در زمانهاى مختلف و به تعداد متعددى بودهاند ، منظور چه بود ؟ آيا قصد اين بود كه هر كس آيهاى نوشته و همراه خود ببرد و اين آيات نوشته شده پراگنده ميان مردم پخش باشد ؟ و يا اين كه مجموع اين نوشتهها يك جا محفوظ بماند و دور از تغيير و نابودى قرار گيرد . بسيار طبيعى است كه وقتى كسى دستور به نوشتن مىدهد و اهتمام در ثبت كتبى مطلبى دارد ، توجه به جمع و حفظش به صورت كتبى دارد . اين عبارت كه « زيد براى رسول خدا مىنوشت » زياد تكرار شده است . بغوى در شرح السنه مىگويد : زيد بن ثابت شاهد آخرين عرضه بود كه در آن هر چه نسخ شد و هر چه باقى ماند روشن گرديد و زيد آن را براى رسول خدا نوشت و بر او خواند « 27 » . . .
پس روشن شد كه نسخهء اصلى براى پيامبر نوشته شده بود . حال اين پرسش ممكن است پيش آيد كه اين نوشتهها چه شدند ؟
همين نوشتهها بود كه در زمان ابو بكر اساس كار قرار گرفت . روايات اهل تشيع مىگويد : چون وفات نبى اكرم ( ص ) رسيد به على ( ع ) فرمود كه آيات قرآنى در پشت بسترم بر روى صفحات و رقعههائى پراگنده است آن را گرد آوريد كه از ميان نرود « 28 » . اما حارث محاسبى ( م 243 ه ) مىگويد : اوراقى در خانهء رسول خدا يافته شد كه قرآن در آن برگها پراگنده بود . پس گرد آورندهاى آن برگها را گرد آورد و با نخى به هم پيوست كه چيزى از آنها گم نشود « 29 » .
به هر صورت ، آنچه مسلم است اين است كه همين نوشتهها بود كه اساس جمع و نسخه برداريهاى بعدى قرار گرفت .
البته در برابر ، حديثى هم هست كه زهرى از همين زيد بن ثابت نقل مىكند كه گفت : پيامبر از دنيا رفت و قرآن جمع نشده بود « 30 » . اما آن حديث قبلى چه از نظر سند و چه از نظر دلالت بارها معتبرتر و منطقىتر از اين يك است . در اين يك هم شايد منظور زيد تكميل جمع آورى قرآن به مباشرت خود او بوده و گرنه او خود گفته بود كه ما در حضور رسول خدا آن را تأليف مىكرديم . جمع زمان ابو بكر نيز
هامش
( 27 ) اتقان 1 : 177 .
( 28 ) صافى 1 : 24 ، بعد باز بيايد .
( 29 ) برهان 1 : 238 .
( 30 ) اتقان 1 : 202 ، اول نوع 18 .